Charakterystyka twórczości Gombrowicza
Witold Gombrowicz stworzył unikalne zjawisko w literaturze polskiej i światowej, opierając swoje utwory na silnym autobiografizmie oraz koncepcji wszechobecnej Formy. Jego twórczość demaskuje społeczne schematy i ukazuje człowieka uwięzionego w maskach, jednocześnie upatrując ratunku w młodości i niedojrzałości. Pisarz prowadzi nieustanną grę z tradycją literacką, wykorzystując groteskę do rozrachunku z polskością i konwencjami sztuki.
Autor: Aneta Fijołek
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Przegląd twórczości
Twórczość Witolda Gombrowicza obejmuje powieści, opowiadania, dramaty oraz monumentalne dzienniki. Pisarz zadebiutował zbiorem opowiadań Pamiętnik z okresu dojrzewania, w którym zarysował już swoje fascynacje psychologią i absurdem. Niedługo potem wydał Ferdydurke, powieść groteskowąKategoria estetyczna łącząca sprzeczności: komizm z tragizmem, absurd z realizmem, często deformująca rzeczywistość., która przyniosła mu największy rozgłos. Przed wybuchem II wojny światowej napisał jeszcze sztukę Iwona, księżniczka Burgunda oraz powieść sensacyjną Opętani.
Powojenna emigracja zaowocowała kolejnymi ważnymi tekstami. Powstały dramaty Ślub i Operetka oraz powieści: Trans-Atlantyk, Pornografia i Kosmos. Równolegle, od 1953 roku, Gombrowicz pisał Dziennik. Ten wielotomowy zapis to nie tylko relacja z życia emigranta, ale potężny zbiór refleksji filozoficznych i kulturowych.
Autobiografizm jako fundament
Michał Głowiński trafnie ujął specyfikę tej literatury, pisząc, że biografia Gombrowicza rozpada się na dwie wyraźne części, czego nie sposób powiedzieć o jego dziele. Kolejne utwory obsesyjnie wracają do tych samych problemów. Wszędzie też wyraźnie zaznacza się obecność samego autora.
Poniedziałek: Ja, Wtorek: Ja, Środa: Ja, Czwartek: Ja...
Tymi słowami rozpoczyna się pierwszy tom Dziennika. Oddają one istotę całego pisarstwa Gombrowicza. Główny bohater jego tekstów zazwyczaj nosi imię autora i dzieli z nim życiorys. W Ferdydurke Józio jest trzydziestoletnim pisarzem, a w Trans-Atlantyku narrator to polski literat przebywający w ArgentynieKraj, w którym Gombrowicz spędził 24 lata życia na emigracji (1939–1963), co silnie wpłynęło na jego twórczość.. Silny autobiografizm stanowi punkt wyjścia do budowania literackiego świata.
Problem Formy i niedojrzałości
Centralnym zagadnieniem prozy i dramatu Gombrowicza jest problem Formy. Jerzy Kwiatkowski definiował ją jako kategorię, przez którą człowiek poznaje świat i tworzy kulturę, ale która jednocześnie go fałszuje i więzi.
Stąd Gombrowiczowska postawa dialektyczna, oscylująca między aprobatą formy a jej demaskacją i destrukcją, między jej poszukiwaniem, a ucieczką przed nią.
Bohaterowie Gombrowicza nigdy nie są w pełni autentyczni. Zawsze ulegają konwencjom, przybierają maski i odgrywają role narzucone przez społeczeństwo. Ferdydurke obnaża schematy edukacji i relacji międzyludzkich. Trans-Atlantyk to brutalny rozrachunek ze stereotypami narodowymiUproszczone, często wyidealizowane wyobrażenia o cechach własnego narodu, które Gombrowicz bezlitośnie wyśmiewał. i polskością. Z kolei Ślub ukazuje tragiczny konflikt jednostki z międzyludzką sztucznością.
Gombrowicz stworzył własny słownik pojęć opisujących zniewolenie człowieka przez Formę. Najsłynniejsze z nich to „upupianie” (wtłaczanie w infantylność i niedojrzałość) oraz „przyprawianie gęby” (narzucanie komuś fałszywego wizerunku lub roli społecznej).
Pisarz uważał, że jedyną ucieczką przed skostniałą Formą jest niedojrzałość i młodość. To one dają energię do buntu i pozwalają wymknąć się narzuconym regułom. Tożsamość człowieka i jego uwikłanie w relacje z innymi pozostają główną osią filozofii Gombrowicza.
Gra z tradycją literacką
Kolejną cechą stylu Gombrowicza jest nieustanna gra z tradycją literacką. Autor celowo wykorzystuje znane motywy i gatunki, aby je sparodiować lub nadać im nowe znaczenie. W Trans-Atlantyku sięga po gawędę szlacheckąGatunek prozy stylizowany na ustną opowieść, charakteryzujący się swobodną kompozycją i potocznym językiem. i styl Pamiętników Jana Chryzostoma Paska, by wyśmiać polskie wady. W Ślubie nawiązuje do tragedii szekspirowskiej oraz dramatu romantycznego.
Sama Ferdydurke to wielki kolaż literacki. Tekst kipi od cytatów i parafraz. Gombrowicz odwołuje się do Dantego, Williama Szekspira czy Marcela Prousta. Kpi z polskiej poezji, biorąc na warsztat twórczość Franciszka Karpińskiego i Marii Konopnickiej. Wplata w narrację nawet archaiczny styl średniowiecznych Kazań świętokrzyskichNajstarszy zachowany tekst prozą w języku polskim, pochodzący z przełomu XIII i XIV wieku..
Nowatorstwo i prowokacja
Twórczość Gombrowicza opiera się na buncie i prowokacji. Pisarz świadomie drażnił czytelnika, burzył narodowe świętości i podważał utarte schematy myślenia. Jego teksty są przesiąknięte ironią i czarnym humorem. Gombrowicz wymaga od odbiorcy ciągłej czujności i intelektualnego wysiłku. Nie daje gotowych odpowiedzi, zmuszając do samodzielnego zmagania się z tekstem.