Mowa ezopowa
Mowa ezopowa to specyficzny język szyfrowany, który pozwalał polskim pisarzom omijać surową carską cenzurę po upadku powstania styczniowego. Twórcy posługiwali się systemem symboli i niedomówień, tworząc teksty o podwójnym dnie, czytelne wyłącznie dla wtajemniczonych patriotów. W noweli „Gloria victis” Eliza Orzeszkowa wykorzystuje ten zabieg nie z konieczności politycznej, lecz w celu nadania opowieści patosu i zmitologizowania poległych bohaterów.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 2 min
Czym jest mowa ezopowa?
Według badaczki literatury Stefanii Skwarczyńskiej(1902–1988) wybitna polska teoretyk i historyk literatury, autorka przełomowych prac z zakresu teorii dzieła literackiego. mowa ezopowa opiera się na przemilczeniu postulującym. Tekst celowo pozostawia luki, domagając się ich wypełnienia przez czytelnika. Wymaga od niego pamięci historycznej i zdolności kojarzenia faktów.
Termin „mowa ezopowa” wywodzi się od imienia Ezopa, starożytnego greckiego bajkopisarza. Jako niewolnik nie mógł otwarcie krytykować swoich panów, dlatego tworzył bajki zwierzęce. Pod postaciami lisów, lwów czy wilków ukrywał ludzkie wady i stosunki społeczne, przekazując niewygodną prawdę w bezpiecznej formie.
Po klęsce powstania styczniowegoZryw narodowowyzwoleńczy z lat 1863–1864 przeciwko Imperium Rosyjskiemu, zakończony klęską i surowymi represjami. rosyjska cenzura drastycznie zaostrzyła przepisy. Istniał szczegółowy wykaz słów i tematów całkowicie zakazanych w druku. Pisarze musieli wypracować metodę pisania o sprawach narodowych wbrew narzuconemu milczeniu. Powstawały dzieła o dwóch płaszczyznach znaczeniowych. Pierwsza, dosłowna i niewinna, miała uśpić czujność cenzora. Druga, ukryta pod warstwą symboli, trafiała prosto do polskiego odbiorcy znającego realia epoki.
Techniki szyfrowania tekstu
Aby zmylić carskich urzędników, autorzy sięgali po bogaty arsenał środków artystycznych. Najpopularniejsze z nich to:
- Antonomasia – zastępowanie nazw własnych lub niebezpiecznych pojęć peryfrazami. Słowo „burza” oznaczało powstanie, a „matka” symbolizowała zniewoloną Polskę.
- Przemilczenia – celowe urywanie wątków lub niedopowiadanie losów bohaterów. Czytelnik sam domyślał się, że postać zginęła w walce lub trafiła na zesłanie (technika ta jest wyraźnie widoczna m.in. w „Nad Niemnem”).
- Nieokreśloność czasoprzestrzenna – zacieranie konkretnych dat i nazw geograficznych, aby uniknąć bezpośrednich skojarzeń z historycznymi bitwami.
Mowa ezopowa w „Gloria victis”
Cykl nowel, do którego należy „Gloria victis”, powstawał w zupełnie innej rzeczywistości politycznej. Po rewolucji 1905 roku cenzura w zaborze rosyjskim znacznie zelżała. Orzeszkowa mogła pisać o zrywie z 1863 roku wprost, bez obawy o konfiskatę nakładu. Szyfrowanie informacji przestało pełnić funkcję ochronną.
Autorka świadomie zachowała jednak technikę niedomówień. Używa mowy ezopowej do budowania patosu i mitologizacji bohaterów. Zamiast suchego reportażu z pola bitwy, tworzy podniosłą legendę o heroizmie i poświęceniu.
Doskonałym przykładem tego mechanizmu jest sposób, w jaki narratorka opisuje JagminaJeden z głównych bohaterów noweli, dowódca jazdy powstańczej, uosobienie rycerskiego ideału i odwagi.. Orzeszkowa stosuje tu subtelne nawiązanie historyczne:
„...a za silnymi ramiony leciał poszum niewidzialnych skrzydeł... owych dawnych.”
To zakamuflowane odniesienie do husarii. Skrzydła z orlich piór stanowiły charakterystyczny element zbroi tej formacji. Orzeszkowa wpisuje w ten sposób dowódcę powstańczej jazdy w panteon największych rycerzy Rzeczypospolitej, nadając jego postaci wymiar ponadczasowy.