Język i patos "Glorii victis"
Język noweli Elizy Orzeszkowej buduje podniosły nastrój poprzez poetyckie opisy przyrody i baśniową stylizację. Autorka wykorzystuje styl wysoki, hiperbole oraz mroczne słownictwo, aby nadać walce powstańców wymiar mityczny. Ważną rolę odgrywają również pytania retoryczne i teatralizacja gestów bohaterów, które podkreślają heroizm codziennych sytuacji.
Autor: Marta Rogalska
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Poetycki obraz natury
Sposób prowadzenia narracji w utworze ściśle wiąże się z wszechobecnym patosem. Orzeszkowa sięga po silną stylizację baśniową i poetycki język. Widać to szczególnie w opisach przyrody, co stanowi znak rozpoznawczy całej twórczości pisarki. Natura ożywa dzięki rozbudowanym ciągom metafor, porównań, a przede wszystkim animizacjiNadanie przedmiotom nieożywionym lub zjawiskom cech istot żywych, np. zwierząt. i personifikacjiUosobienie; nadanie przedmiotom, zwierzętom lub zjawiskom cech ludzkich..
Przestał szumieć dąb brodaty i cisza nocna zaległa polanę. Bo noc już nadeszła, mroczna, ale nie ciemna: przezroczysta, gwiaździsta, majowa.
Tajał od gorejącego płomyka kryształ piersi wiatru prędkiego i ściekał na wysokie trawy z szemraniem tak cichym, z jakim płaczą warkocze brzozy, gdy z nich na ziemię spływają majowe deszcze nocne. Tak na bezimiennej, zapomnianej, nieznanej mogile leśnej płakał wiatr.
Słownictwo i mroczna wzniosłość
Dobór słownictwa bezpośrednio buduje styl wysokiW retoryce styl przeznaczony do opisywania spraw wzniosłych, pełen patosu i ozdobników językowych.. Tekst nasycony jest poetyzmami oraz słowami o silnym zabarwieniu emocjonalnym. Orzeszkowa chętnie stosuje hiperbole, wyolbrzymiając zarówno zasługi powstańców, jak i ogrom ich klęski czy fizycznej męki.
Słownictwo o ponurej tonacji – takie jak gniew, zemsta, żądza, trupy czy mogiła – tworzy nastrój groźnej podniosłości. W tej scenerii heroiczny czyn walczących traci swój zwykły, historyczny wymiar. Urasta do rangi symbolu i mitu.
Patos w "Gloria victis" nie jest tylko ozdobnikiem stylistycznym. Orzeszkowa pisała nowelę blisko pół wieku po upadku powstania styczniowego. Użycie wzniosłego, niemal sakralnego języka miało na celu uświęcenie ofiary powstańców i przeciwstawienie się ówczesnej krytyce zbrojnego zrywu.
Pytania retoryczne jako nośnik idei
Budowa zdań w noweli niesie konkretne sensy. W początkowych partiach utworu oraz we fragmentach refleksyjnych pojawiają się długie ciągi pytań retorycznych. Mają one charakter historiozoficznyFilozofia historii; refleksja nad sensem dziejów, mechanizmami rządzącymi historią i celem ludzkości.. To właśnie w nich kryje się główne przesłanie dzieła. Autorka nadaje im odpowiedni, patetyczny wydźwięk.
Doskonałym przykładem tej techniki jest rozmowa Jagmina z Marysiem Tarłowskim. Padają tam słowa pełne bólu i niezgody na kształt świata:
O! kiedyż będzie inaczej? Czy kiedykolwiek będzie inaczej? Dlaczegoż nie urodziłem się w tej porze później, gdy świat będzie innym, albo w tak wczesnej, aby oczy moje nie potrafiły otworzyć się na to, że mógłby być innym, gdyby, gdyby ludzie byli inni!
Teatralizacja życia powstańczego
O patosie utworu decyduje nie tylko warstwa językowa. Równie ważny jest sposób prezentacji postaci oraz konstruowania scen z życia obozowego. Orzeszkowa opiera narrację na teatralizacji gestów i zachowań.
Zwykłe podziękowanie za uratowanie życia przeradza się w uroczysty rytuał. Przypomina nadanie odznaczenia najwyższej rangi – towarzyszy mu publiczne wyróżnienie, gratulacje i podniosła atmosfera. Pisarka celowo wydobywa z codziennych, obozowych sytuacji pierwiastki niezwykłości. Zwykli żołnierze stają się w ten sposób antycznymi herosami.