Pieśni - wiadomości wstępne
Zbiór pieśni Jana Kochanowskiego stanowi najważniejszy manifest filozoficzny i poetycki polskiego renesansu. Utwory te, pisane na przestrzeni dwudziestu lat, łączą antyczną tradycję literacką z realiami szesnastowiecznej Rzeczypospolitej. Poeta zawarł w nich uniwersalną receptę na życie, opartą na stoickim spokoju i epikurejskiej radości.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Czas, miejsce i okoliczności powstania
Jan Kochanowski pisał swoje pieśni przez blisko dwadzieścia lat. Tworzył je zarówno w burzliwym okresie dworskim, jak i podczas spokojnego życia w Czarnolesie. Główny zbiór, zatytułowany Pieśni księgi dwoje, ukazał się drukiem w 1586 roku, czyli dwa lata po śmierci poety. Za publikację odpowiadała krakowska Drukarnia ŁazarzowaJedna z najważniejszych oficyn wydawniczych polskiego renesansu, prowadzona przez Jana Januszowskiego..
W skład tego wydania weszło łącznie 49 utworów. Wydawca dołączył do nich cykl Pieśń świętojańska o sobótce oraz jeden z najsłynniejszych wczesnych wierszy poety – hymn Czego chcesz od nas, Panie. Kochanowski czerpał pełnymi garściami z tradycji antycznej, a jego absolutnym mistrzem był rzymski poeta Horacy. Tematyka zbioru jest niezwykle rozległa. Znajdziemy tu liryki miłosne, patriotyczne, religijne, filozoficzne oraz biesiadne.
Pieśń jako gatunek literacki
Pieśń to najstarszy gatunek liryczny, wywodzący się bezpośrednio z antycznych obrzędów. Pierwotnie miała charakter melicznyPoezja przeznaczona do śpiewu przy akompaniamencie instrumentów muzycznych, np. liry., co oznacza, że wykonywano ją przy wtórze muzyki. Z czasem uniezależniła się od melodii i zaczęła funkcjonować jako samodzielny tekst literacki.
Klasyczny kształt nadał pieśni Horacy, który swoje utwory nazywał carminaZ łaciny: pieśni. Termin ten stał się synonimem kunsztownej poezji lirycznej.. Gatunek ten wyróżnia się specyficzną budową. Cechuje go podział na strofy, wyraźny rytm, prosta składnia oraz częsta obecność refrenu. Taka konstrukcja ułatwiała zapamiętywanie tekstu i jego ewentualne muzyczne opracowanie.
Filozofia życia: Fortuna, stoicyzm i epikureizm
Fraszki Kochanowskiego czytamy dziś jak intymny pamiętnik. Pieśni to z kolei jego oficjalny program poetycki. Cały system wartości przedstawiony w tych utworach opiera się na filozofii Horacego. Główną antagonistką człowieka jest tu FortunaRzymska bogini kierująca ludzkim losem, symbolizująca ślepy traf i zmienność szczęścia.. Renesansowi humaniści wierzyli w potęgę rozumu, ale widzieli też, jak często życiem rządzi ślepy przypadek.
Kochanowski w swoich pieśniach łączy dwie pozornie sprzeczne filozofie antyczne: stoicyzm i epikureizm. Taka postawa, nazywana horacjanizmem, zakładała poszukiwanie złotego środka (aurea mediocritas) – umiaru w każdej dziedzinie życia.
Odpowiedzią na kaprysy losu miał być stoicyzm. Filozofia ta nakazywała zachowanie absolutnego spokoju ducha, niezależnie od okoliczności. Człowiek powinien przyjmować z równym dystansem wielkie sukcesy i bolesne porażki. Ten wewnętrzny ład starożytni nazywali cnotąW ujęciu stoickim: najwyższe dobro moralne, oznaczające życie w zgodzie z rozumem i naturą.. W chaotycznym świecie to właśnie ludzki umysł i moralność muszą stanowić stały, niezachwiany punkt.
Uzupełnieniem tej surowej postawy był epikureizm. Skoro przyszłość jest niepewna, a śmierć nieunikniona, człowiek ma prawo cieszyć się urokami doczesności. Kochanowski wielokrotnie przywołuje w pieśniach słynne hasło carpe diem"Chwytaj dzień" – horacjańska zasada zachęcająca do korzystania z bieżącej chwili.. Poeta zachęca do biesiadowania z przyjaciółmi, podziwiania natury i czerpania radości z drobnych przyjemności.
Motyw nieśmiertelnej sławy
Dla renesansowego humanisty jedyną formą prawdziwej nieśmiertelności była pośmiertna sława. Gwarantem tej wieczności stawała się sztuka. Kochanowski miał pełną świadomość własnego talentu i wagi tworzonych dzieł. Wierzył, że poezja przetrwa upadek imperiów i upływ czasu. Zbudował sobie literacki pomnik, dzięki któremu jego myśli i ideały wciąż pozostają żywe.