Wallenrodyzm - definicja pojęcia
Wallenrodyzm to postawa bohatera romantycznego, który w imię wyższych racji i ratowania ojczyzny decyduje się na walkę nieetycznymi metodami. Termin ten określa jednostkę rozdartą wewnętrznie między rycerskim honorem a koniecznością użycia podstępu i zdrady. Taki wybór moralny zawsze prowadzi do utraty osobistego szczęścia oraz tragicznego finału.
Autor: Małgorzata Rostowska
Czas czytania: 2 min
Czym jest wallenrodyzm?
Pojęcie wallenrodyzmu powstało na wzór innych literackich postaw epoki, takich jak werteryzmPostawa charakteryzująca się wybujałą uczuciowością, melancholią, poczuciem bezcelowości życia i kultem nieszczęśliwej miłości. czy bajronizmPostawa buntu przeciwko normom społecznym, cechująca się dumą, samotnością i tajemniczą przeszłością bohatera.. Wskazuje ono na specyficzną kreację bohatera stworzoną przez Adama Mickiewicza. Postać wallenrodowska posiada klasyczne cechy romantyczne. Wyróżnia ją indywidualizm, samotność, duma, skłonność do buntu oraz nieszczęśliwa miłość. Do tego dochodzą silne namiętności i ostatecznie tragiczna, często samobójcza śmierć.
Tym, co odróżnia wallenrodyzm od innych postaw, jest specyficzny sposób działania. Życie jednostki zostaje tu całkowicie ukierunkowane na relację z ojczyzną i walkę o jej przetrwanie.
Cel uświęca środki
Bohater wallenrodowski walczy w imię szlachetnych wartości, takich jak patriotyzm i wolność narodu. Sytuacja zmusza go jednak do sięgnięcia po metody haniebne moralnie. Używa podstępu, kłamstwa i zdrady. Jego działanie opiera się na założeniu, że wzniosłość idei usprawiedliwia nieetyczne czyny.
Zasada „cel uświęca środki” pojawia się w samym Konradzie Wallenrodzie w formie motta z utworu Niccolò Machiavellego Książę: „Macie bowiem wiedzieć, że są dwa sposoby walczenia… trzeba być lisem i lwem”. Mickiewicz wprost wskazuje tu na makiawelizm jako fundament działań swojego bohatera.
Ocena takiego postępowania pozostaje głęboko dwuznaczna. Etyczny dylemat dotyczący tego, czy zbrodnia popełniona w słusznej sprawie przestaje być zbrodnią, stanowi najważniejsze kryterium wallenrodyzmu.
Tragizm i konflikt wewnętrzny
Postać typu wallenrodowskiego nie akceptuje niehonorowych metod walki. Sięga po nie wyłącznie dlatego, że brakuje innej drogi do ocalenia kraju. Wróg jest zbyt potężny, by pokonać go w otwartym, uczciwym starciu.
W tej rozbieżności przejawia się głęboki konflikt wewnętrzny. Bohater jest nieustannie rozdarty między nakazami sumienia a jedyną realną szansą na zwycięstwo ojczyzny. Triumf idei wymaga ogromnych ofiar. Człowiek poświęca własne szczęście, miłość i czystość sumienia. Nawet jeśli osiąga polityczny lub militarny cel, jego osobista historia zawsze kończy się klęską i śmiercią.