Cyprian Kamil Norwid

Wielcy ludzie w poezji Norwida

Cyprian Kamil Norwid urodził się w 1821 roku. Znaczna część jego dojrzałego życia przypadła na czas, gdy ton literaturze nadawali już pozytywiściPozytywizm Epoka literacka po powstaniu styczniowym, skupiona na pracy u podstaw i kulcie nauki.. Historycy literatury zaliczają go jednak do drugiego pokolenia romantykówRomantyzm Epoka stawiająca na uczucie, indywidualizm i bunt przeciwko klasycznym regułom.. Poeta wymyka się prostym klasyfikacjom. Jego wiersze cechuje intelektualny chłód, wieloznaczność i zamierzone przemilczenia. Zamiast uniesień, wolał szukać w codziennych wydarzeniach uniwersalnych prawideł historii.

Szczególne miejsce w jego dorobku zajmują utwory poświęcone wybitnym jednostkom. Norwid opowiada o nich zazwyczaj w momencie śmierci lub tuż po niej. Wierzył, że dopiero koniec ziemskiej drogi uwydatnia prawdziwą wielkość człowieka i pozwala przekazać jego dorobek ludzkości.

Bema pamięci żałobny rapsod

Utwór ten to hołd dla generała Józefa Bema, bohatera powstania listopadowegoPowstanie listopadowe Polski zryw niepodległościowy z lat 1830–1831 przeciwko Imperium Rosyjskiemu.. Norwid nie relacjonuje rzeczywistego pogrzebu dowódcy. Tworzy monumentalną, poetycką wizję stylizowaną na pochówek dawnych wodzów germańskich lub słowiańskich. Żałobny orszak niesie symboliczne rekwizyty. Kiedy dociera do grobu, ciało bohatera nie zostaje w nim złożone.

Ten zabieg to symbol przetrwania ideałów Bema – nieustępliwej walki o wolność. Idea ta pozostanie żywa, dopóki narody nie przebudzą się z letargu. Poeta zapowiada ostateczne zwycięstwo ducha nad uśpionym światem, wykorzystując aluzję biblijnąAluzja biblijna Świadome nawiązanie w tekście do motywów, postaci lub wydarzeń z Pisma Świętego. do upadku murów JerychaJerycho Biblijne miasto, którego mury miały runąć od dźwięku trąb wojsk Jozuego..

W obronie Johna Browna

W 1859 roku światem wstrząsnęła egzekucja Johna Browna, amerykańskiego farmera i abolicjonistyAbolicjonizm Ruch społeczno-polityczny dążący do całkowitego zniesienia niewolnictwa.. Rząd Stanów Zjednoczonych skazał go na śmierć za zbrojną próbę wyzwolenia czarnoskórych niewolników. Norwid zareagował na to wydarzenie wierszami „Do obywatela Johna Brown'a” oraz „John Brown”.

Pierwszy z nich przyjmuje formę listu, którego posłańcem jest mewa. Poeta pisze w niepewności, czy jego słowa dotrą do adresata przed wykonaniem wyroku. Śmierć Browna to dla Norwida zaprzeczenie idei wolności. Ameryka, o którą walczyli Waszyngton i Kościuszko, splamiła się krwią sprawiedliwego. Wiersz niesie mroczną wizję przyszłości, w której kolejne pokolenia będą skażone grzechem ojców. Utwór kończy się jednak nutą nadziei na ocalającą moc sztuki:

Bo pieśń nim dojrzy, człowiek nieraz skona
A niźli skona pieśń, naród pierw wstanie

Zanim wielka idea zostanie zrozumiana przez masy, jej pierwsi obrońcy muszą zginąć. Poezja ma za zadanie przetrwać i budzić narody do działania.

Fortepian Chopina

Geneza napisanego w 1863 roku wiersza wiąże się z zamachem na gen. BergaZamach na Fiodora Berga Nieudana próba zabicia rosyjskiego namiestnika w 1863 roku podczas powstania styczniowego.. W ramach represji rosyjscy żołnierze zdemolowali Pałac Zamoyskich w Warszawie. Przez okno wyrzucono fortepian, na którym niegdyś grał Fryderyk Chopin.

Norwid wychodzi od tego brutalnego epizodu, by stworzyć traktat o istocie sztuki. Muzyka Chopina to dla niego ziemskie ucieleśnienie doskonałego piękna. Kompozytor potrafił podnieść ludową prostotę do rangi absolutu. Miarą tej doskonałości jest porównanie sztuki do hostiiHostia W chrześcijaństwie opłatek symbolizujący ciało Chrystusa, tu: znak absolutnej świętości i doskonałości.. Wiersz buduje ostry kontrast między idealnym dobrem a niszczycielską siłą zaborcy. Zniszczenie fizycznego instrumentu nie oznacza jednak zagłady samej wartości. Finał utworu brzmi triumfalnie:

Ciesz się, późny wnuku!...
Jękły - głuche kamienie:
Ideał - sięgnął bruku

Cóż ty Atenom zrobił, Sokratesie?

Śmierć Adama Mickiewicza w 1855 roku wywołała na emigracjiWielka Emigracja Ruch wychodźczy polskiej elity politycznej i kulturalnej po upadku powstania listopadowego. ostre spory o miejsce pochówku wieszcza. Te kłótnie skłoniły Norwida do gorzkiej refleksji. Wybitne jednostki rzadko znajdują szczęście za życia, a po śmierci odmawia im się należnego szacunku.

Poeta przywołuje historyczne przykłady. Wspomina Sokratesa, któremu Ateńczycy najpierw kazali wypić truciznę, a potem postawili złoty posąg. Pisze o Dantem, Kolumbie, Kościuszce i Napoleonie. Z każdego wersu przebija osobiste doświadczenie autora. Norwid całe życie funkcjonował w cieniu innych, zmagał się z biedą i samotnością, a ostatecznie zmarł w przytułku dla bezdomnych.

Każdy z omówionych wierszy pokazuje cenę, jaką wybitna indywidualność płaci za swoją oryginalność. Prawdziwi bohaterowie zostawiają jednak po sobie etyczne i estetyczne przesłanie, które trwa znacznie dłużej niż pamięć o ich prześladowcach.

Anegdoty o Norwidzie

Pewnego razu Cyprian Kamil Norwid przeglądał zagraniczne gazety. Obecny przy tym przyjaciel zapytał:
— Czy jest dziś coś nowego?
— Owszem — odparł artysta.
— A co?
— Data.

Innym razem do pracowni Norwida zaszedł znajomy ziemianin. Gospodarz przyjął go w brudnym fartuchu, trzymając w ręce paletę malarską. Gość rozejrzał się po obrazach wiszących na ścianach i z udanym współczuciem zapytał:
— A więc pan musi wszystko namalować samemu?
— Niestety, nie mam lokaja — skwitował krótko Norwid.

Bieda była stałym towarzyszem poety. Zauważał jednak finansowe sukcesy innych twórców. O niezwykle płodnym i popularnym Józefie Ignacym Kraszewskim napisał z przekąsem:

O ty, jakkolwiek sława laurem darzy,
Nie jesteś z swego wyzuty,
Bo jesteś pierwszym z ojczystych pisarzy,
Który ma buty.

Bibliografia

• Zdzisław Łapiński, Norwid, Kraków 1971.
• Zofia Stefanowska, Strona romantyków. Studia o Norwidzie, Lublin 1993.
• Wspomnienie miejsc dzieciństwa i młodości Cypriana Norwida, red. Iwona Bulik, Apostolicum, Ząbki 2005.
• Pelagia Bojko, Oblicze człowieka: rysy autoportretu w listach Norwida, Naukowe Wydawnictwo Piotrkowskie, Piotrków Trybunalski 2004.
• Zbigniew Sudolski, Norwid: opowieść biograficzna, „Ancher”, Warszawa 2003.
• Alina Witkowska, Wielcy romantycy polscy. Sylwetki: Mickiewicz, Słowacki, Krasiński, Norwid, Wiedza Powszechna, Warszawa 1980.
• Cyprian Norwid, Pisma wybrane, t. 4, wybrał i oprac. Juliusz Witold Gomulicki, PIW, Warszawa 1968.
• Mała kronika życia i twórczości Cypriana Norwida (w: C. Norwid, Dzieła zebrane, oprac. J. W. Gomulicki, t. 1, Wiersze. Warszawa 1966, s. 3-128).
• Calendarium Norwidowskie (w: C. Norwid, Pisma wybrane, wybrał i oprac. J. W. Gomulicki, Warszawa 1968, t. l, s. 43-74).
• Juliusz Witold Gomulicki, Kalendarz biograficzny Cypriana Norwida w: Cyprian Norwid, Pisma wszystkie, t. 11, oprac. J. W. Gomulicki, Aneksy, Warszawa 1976.