Oświeceniowe gatunki literackie
Literatura polskiego oświecenia porzuciła barokową ozdobność na rzecz jasnego przekazu, stawiając sobie za główny cel edukację i wychowanie społeczeństwa. Twórcy sięgali po formy pozwalające na krytykę sarmackich wad oraz propagowanie nowych, racjonalnych postaw. Wśród najpopularniejszych gatunków epoki znalazły się satyry, bajki, poematy heroikomiczne oraz dynamicznie rozwijająca się powieść.
Autor: Aneta Fijołek
Czas czytania: 6 min
Spis treści
-
1740Założenie Collegium Nobilium
Początek oświecenia w Polsce - Stanisław Konarski inicjuje reformę szkolnictwa, kładąc nacisk na wychowanie obywatelskie.
-
1822Wydanie „Ballad i romansów”
Symboliczny koniec epoki rozumu i początek polskiego romantyzmu, wprowadzający wiarę w zjawiska nadprzyrodzone.
Polskie oświecenie radykalnie odcięło się od barokowego przepychu. Pisarze przestali bawić się formą dla samej formy. Zamiast tego postawili na konkret. Literatura miała uczyć, wychowywać i zmieniać mentalność czytelników. Stąd ogromna popularność form, które ułatwiały realizację tego zadania. Twórcy stawiali na dydaktyzmDążenie do kształtowania postaw czytelnika, pouczania go i wskazywania właściwych wzorców moralnych. oraz tworzyli literaturę parenetycznąUtwory mające na celu kształtowanie pożądanych postaw i wzorców zachowań.. Taką samą rolę, obok książek, pełnił teatr narodowy oraz dynamicznie rozwijające się czasopiśmiennictwo.
„I śmiech niekiedy może być nauką, / Kiedy się z przywar, nie z osób natrząsa” - te słowa Ignacego Krasickiego stanowią nieformalny manifest całej literatury oświeceniowej.
Powieść - nowa siła literatury
W XVIII wieku powieść stała się jednym z fundamentów literatury nowożytnej. Przez sto lat ewoluowała, czerpiąc z eposów, pamiętników, relacji z podróży i tekstów dziennikarskich. Autorzy za wszelką cenę starali się uwiarygodnić swoje historie. Stosowali stylizację na odnaleziony rękopis (jak w Rękopisie znalezionym w Saragossie Jana Potockiego) lub wykorzystywali epistolografięSztuka pisania listów; w literaturze forma narracji oparta na wymianie korespondencji..
W czasach oświecenia ukształtowały się trzy podstawowe typy powieści:
Krytykowała wady społeczne i zacofanie. Przykład: Pan Podstoli Ignacego Krasickiego.
Ukazywała utopięWizja idealnego, doskonałego ustroju politycznego i sprawiedliwego społeczeństwa. na odległych wyspach, kontrastując ją z zepsutą Europą. Przykład: wyspa Nipu w Mikołaja Doświadczyńskiego przypadkach.
Skupiona na intymnych przeżyciach i emocjach bohatera. Przykład: Cierpienia młodego Wertera J.W. Goethego.
W Polsce gatunek ten rozwijał się prężnie. Ignacy Krasicki wydał Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki - pierwszą polską powieść. Maria Wirtemberska stworzyła Malwinę, czyli domyślność serca, a Anna Mostowska przecierała szlaki dla powieści gotyckiej. Swoje utwory publikowali również Julian Ursyn Niemcewicz, Fryderyk Skarbek i Michał Dymitr Krajewski.
Poemat heroikomiczny - śmiech z patosu
Gatunek znany już w starożytności, który w oświeceniu przeżył drugą młodość. Jego mechanizm opiera się na celowym złamaniu zasady decorumAntyczna reguła nakazująca dostosowanie stylu i języka utworu do jego tematyki i gatunku.. Twórcy brali na warsztat błahy, wręcz śmieszny temat i opisywali go podniosłym stylem, zarezerwowanym dotąd dla eposuRozbudowany utwór wierszowany ukazujący losy bohaterów na tle przełomowych wydarzeń historycznych.. Efekt komiczny był natychmiastowy. Zamiast podziwiać antycznych herosów, czytelnik śmiał się z mnichów toczących wojnę na kufle w Monachomachii lub z wojny kotów z myszami w Myszeidzie Ignacego Krasickiego. Po gatunek ten sięgał również Tomasz Kajetan Węgierski w utworze Organy.
👍 Polub nasz profil na Facebooku — powtórki z lektur, motywy literackie i pytania maturalne w jednym miejscu.
Powiastka filozoficzna - fabuła z tezą
Narodziła się w osiemnastowiecznej Francji. Narrator snuje w niej fikcyjną opowieść, ale sama intryga ma drugorzędne znaczenie. Służy jedynie zilustrowaniu konkretnych idei, światopoglądu lub zasad moralnych. Polscy twórcy chętnie tłumaczyli dzieła Woltera czy Diderota. Powstawały też utwory oryginalne, choć rzadko realizowały czystą formę gatunku. Ignacy Krasicki pisał Powiastki wschodnie, a Franciszek Karpiński tworzył formy sentymentalne.
W powiastce filozoficznej psychologia postaci nie istnieje. Bohaterowie są celowo uproszczeni, wręcz papierowi, ponieważ służą wyłącznie jako ilustracja poglądów autora. Kiedy tytułowy bohater Kandyda Woltera podróżuje przez świat pełen katastrof, autor nie chce nas wzruszyć jego losem, lecz wyśmiać ślepy optymizm filozofii Leibniza.
Satyra - krzywe zwierciadło epoki
Ulubiona broń polskich klasycystów. Wywodzi się od rzymskiego poety Horacego. Satyra uderzała w konkretne wady społeczne, nigdy w konkretne osoby. Wytykała pijaństwo, pogoń za zagraniczną modą, marnotrawstwo i obłudę stosunków dworskich. Autorzy często zestawiali zepsutą współczesność z wyidealizowaną przeszłością. Posługiwali się wyolbrzymieniem, karykaturą i groteskąKategoria estetyczna łącząca w jednym obrazie elementy sprzeczne, np. komizm z tragizmem, piękno z brzydotą.. Głównym celem ataków był sarmatyzmIdeologia i styl życia polskiej szlachty, w oświeceniu ostro krytykowana za pijaństwo, ciemnotę i warcholstwo.. Mistrzami gatunku w Polsce byli Ignacy Krasicki (autor m.in. Żony modnej i Do króla) oraz Adam Naruszewicz.
Bajka - krótka lekcja moralności
Krótka, wierszowana forma z ogromnym ładunkiem dydaktycznym. Bohaterami najczęściej są zwierzęta, które stanowią alegorięMotyw, który poza znaczeniem dosłownym ma jedno, z góry ustalone znaczenie przenośne (np. lis to zawsze chytrość). ludzkich cech. Owca symbolizuje naiwność, mrówka pracowitość, a lis przebiegłość. Każda bajka kończy się lub zaczyna puentąZaskakujące, dobitne sformułowanie kończące utwór, często zawierające morał..
Oświecenie wykształciło dwa główne typy bajek. Epigramatyczne - zwięzłe, kilkuwersowe, wywodzące się od starożytnego Ezopa. Mistrzem tej formy był Ignacy Krasicki. Z kolei bajki narracyjne - dłuższe, przypominające małe nowele - spopularyzował Francuz Jean de La Fontaine. W Polsce pisali je Stanisław Trembecki i również Krasicki.
Sielanka - ucieczka na łono natury
Gatunek nierozerwalnie związany z sentymentalizmemNurt literacki stawiający w centrum uczucia, naturę i wewnętrzne przeżycia jednostki, w opozycji do chłodnego racjonalizmu.. Opowiada o życiu pasterzy i rolników, ale to tylko konwencja pasterskaLiteracki sposób przedstawiania świata, w którym bohaterami są wyidealizowani pasterze żyjący w harmonii z naturą.. Pod płaszczykiem wiejskiego krajobrazu autorzy przemycali głębsze treści. Franciszek Karpiński w Laurze i Filonie skupił się na analizie ludzkich uczuć, zazdrości i miłości. Z kolei Adam Naruszewicz wykorzystywał sielankę do moralizowania i oceny polskiego społeczeństwa.
Oda - wzniosłość i powaga
Wzniosła, patetyczna forma liryczna. Zarezerwowana dla tematów wielkich: chwalenia Boga, opisywania czynów bohaterskich czy rozważań filozoficznych. Wymagała wysokiego stylu, idealnie wpisując się w założenia klasycyzmuGłówny prąd oświecenia, czerpiący wzorce z antyku, ceniący ład, harmonię, jasność i przestrzeganie reguł gatunkowych.. W Polsce ody okolicznościowe i filozoficzne pisał Adam Naruszewicz. Franciszek Dionizy Kniaźnin obniżał nieco ton, tworząc ody refleksyjne, skupione na konflikcie wrażliwej jednostki z brutalnym światem.