Kierunki filozofii oświeceniowej
Oświecenie całkowicie przebudowało europejski sposób myślenia, stawiając ludzki rozum i doświadczenie w centrum poznania. Filozofowie tej epoki odrzucili bezkrytyczną wiarę w dogmaty, żądając naukowych dowodów na istnienie zjawisk. Nowe prądy umysłowe, od racjonalizmu po libertynizm, ukształtowały nowoczesne podejście do nauki, religii i moralności.
Autor: Aneta Fijołek
Czas czytania: 4 min
Myśliciele osiemnastowieczni musieli zbudować nowy system wartości na gruzach dawnych autorytetów. Zamiast ufać objawieniu, woleli badać świat za pomocą szkiełka i oka. Ten przewrót intelektualny nie wydarzył się z dnia na dzień, ale był efektem wieloletnich poszukiwań filozoficznych.
- 1637Rozprawa o metodzie
KartezjuszFrancuski filozof i matematyk, autor słynnego zdania „Myślę, więc jestem”. kładzie fundamenty pod nowożytny racjonalizm.
- 1689Rozważania dotyczące rozumu ludzkiego
John Locke formułuje zasady empiryzmu i koncepcję czystej karty.
- 1749Traktat o wrażeniach
Étienne Bonnot de Condillac opisuje eksperyment dowodzący znaczenia zmysłów.
Fundamenty poznania
Oświeceniowy światopogląd opierał się na czterech głównych filarach. Filozofowie spierali się o to, co jest ważniejsze: chłodna logika czy namacalne doświadczenie. W praktyce te kierunki często się uzupełniały.
Postawa nakazująca weryfikację każdego twierdzenia. Oświeceniowi myśliciele odrzucali ślepą wiarę w tradycję i dogmatyPrawdy wiary uznawane za objawione, niepodlegające dyskusji ani krytyce., żądając logicznych lub naukowych dowodów. Krytyka dotykała ustroju, autorytetów oraz instytucji kościelnych.
Kierunek uznający rozum za jedyne wiarygodne narzędzie poznania. Opierał się na systemach Kartezjusza, Barucha Spinozy i Gottfrieda Leibniza. Odrzucał intuicję i wiedzę opartą na religijnym objawieniu. Zakładał istnienie ładu racjonalnego w naturze i społeczeństwie.
Pogląd głoszący, że źródłem wiedzy jest wyłącznie doświadczenie zmysłowe. Prekursorem był Francis Bacon, a głównym teoretykiem John Locke. To on stworzył pojęcie tabula rasaZ łaciny „czysta tablica”. Koncepcja zakładająca, że człowiek rodzi się bez żadnej wiedzy wrodzonej., twierdząc, że umysł zapełnia się treścią dopiero pod wpływem bodźców z zewnątrz.
Skrajna odmiana empiryzmu. Zakłada, że cała wiedza ludzka powstaje na bazie wrażeń dostarczanych przez zmysły. Główni przedstawiciele to George Berkeley, David Hume, Denis Diderot oraz Étienne Bonnot de Condillac.
Bunt przeciwko religii i moralności
Oświecenie przyniosło radykalną zmianę w podejściu do Boga i Kościoła. Filozofowie przestali traktować religię jako nienaruszalną świętość. Zaczęli ją analizować, krytykować, a w skrajnych przypadkach całkowicie odrzucać.
Wolterianizm
Termin ten pochodzi od nazwiska francuskiego myśliciela, dramaturga i poety – Woltera. Jego postawa łączyła w sobie deizm, żarliwą obronę tolerancji oraz bezlitosną krytykę instytucji kościelnych. Wolter walczył o reformę absolutyzmuForma rządów, w której cała władza spoczywa w rękach monarchy, niepodlegającego żadnej kontroli., domagając się wolności i bezpieczeństwa dla obywateli. Był mistrzem ciętej riposty, kpił z zabobonów i prowokował do zażartych polemik. Jego niezależność sądów zyskała mu ogromną popularność w całej Europie.
Libertynizm
Początkowo słowo to (od łac. libertinus – wyzwolony) oznaczało po prostu wolnomyślicielstwo. W XVII i XVIII wieku we Francji libertynami nazywano intelektualistów odrzucających chrześcijańską ortodoksjęŚcisłe i rygorystyczne przestrzeganie przyjętych doktryn, najczęściej religijnych. na rzecz racjonalizmu, epikureizmuStarożytny kierunek filozoficzny uznający osiągnięcie szczęścia i unikanie cierpienia za główny cel życia. i hedonizmuPogląd uznający przyjemność za najwyższe dobro i główny motyw ludzkiego działania.. Z czasem nurt ten przybrał formę buntu obyczajowego. Libertyn zaczął kojarzyć się z człowiekiem łamiącym normy moralne, zwłaszcza w sferze erotycznej.
Literatura libertyńska szokowała współczesnych. Tworzyli ją między innymi François de La Mothe Le Vayer, Gabriel Naudé, Cyrano de Bergerac, Charles de Saint-Évremond oraz skandalizujący markiz de Sade.
Libertynizm dotarł również do Polski. Postawy te widać w poezji Stanisława Trembeckiego, Tomasza Kajetana Węgierskiego i Jakuba Jasińskiego, a także w słynnej powieści Jana Potockiego Rękopis znaleziony w Saragossie. Co ciekawe, autorem wierszy obscenicznychNaruszający normy obyczajowe, nieprzyzwoity, wywołujący zgorszenie. był nawet duchowny – Adam Naruszewicz. Utwory te krążyły w nieoficjalnym obiegu, o czym świadczy sam tytuł wiersza Trembeckiego: Oda nie do druku.
Deizm i Ateizm
Odrzucenie dogmatów doprowadziło do powstania nowych koncepcji teologicznych. Deizm zakładał istnienie Boga jako siły sprawczej, która stworzyła świat i prawa fizyki, ale przestała w niego ingerować. Deiści odrzucali objawienie, święte księgi i instytucje kościelne. Uznawali jedynie nakazy moralne płynące z tak zwanej religii naturalnej. Do głównych deistów należeli Wolter, Denis Diderot i Jean-Jacques Rousseau.
Deiści chętnie posługiwali się metaforą Boga-zegarmistrza. Według nich Stwórca skonstruował idealny mechanizm świata, nakręcił go, a następnie zostawił samemu sobie. Zegarmistrz nie musi przecież codziennie poprawiać trybików w sprawnym zegarku.
Jeszcze dalej szedł ateizm. Wraz z rozwojem nauki część myślicieli całkowicie odrzuciła wiarę w istnienie jakiejkolwiek siły wyższej. Poglądy takie głosił między innymi Paul Holbach, francuski filozof przyrody, zwolennik materializmuPogląd filozoficzny głoszący, że istnieje tylko materia, a zjawiska duchowe są jedynie jej wytworem. i współpracownik przy tworzeniu słynnej Encyklopedii.