Sztuka oświecenia - klasycyzm, rokoko, architektura

Kierunki w architekturze i sztuce oświecenia

Oświecenie to okres w dziejach kultury europejskiej trwający od końca XVII do początku XIX stulecia. W Polsce epoka ta przypada na lata między drugą połową XVIII wieku a rokiem 1822. Nazwy tej po raz pierwszy użyto w niemieckim pojęciu AufklärungNiemiecki termin oznaczający oświecenie, użyty po raz pierwszy w XVIII wieku.. Z czasem termin ten objął ogół prądów filozoficznych, artystycznych i społecznych stojących w opozycji do feudalizmu. Zmiany te napędzały przemiany gospodarcze, w tym początki rewolucji przemysłowejProces zmian technologicznych i gospodarczych, polegający na przejściu od produkcji ręcznej do zmechanizowanej. oraz migracje ludności do miast. Myśl oświeceniowa kształtowała się w wielkich metropoliach: Londynie, Paryżu, Rzymie, Wiedniu czy Petersburgu.

• 1745
  Pałac Sanssouci

  Rozpoczęcie budowy rokokowej rezydencji Fryderyka II Wielkiego w Poczdamie.

• 1788
  Pałac na Wyspie

  Zakończenie przebudowy głównej klasycystycznej rezydencji króla Stanisława Augusta Poniatowskiego.

• 1793
  Śmierć Marata

  Jacques-Louis David maluje jedno z najsłynniejszych płócien klasycystycznych, uwieczniając przywódcę rewolucji francuskiej.

Klasycyzm – powrót do antyku

Klasycyzm zdominował sztukę europejską, czerpiąc pełnymi garściami z dziedzictwa starożytnej Grecji i Rzymu. Twórcy odrzucili barokowy przepych na rzecz zrównoważonej kompozycji, prostych linii i oszczędnego zdobnictwa. W architekturze masowo wznoszono budynki użyteczności publicznej: teatry, urzędy, szpitale i pierwsze muzea.

Architektura klasycystyczna

Budowle klasycystyczne wznoszono najczęściej na planie koła lub prostokąta. Charakterystyczne stały się kolumnady oraz wejścia zwieńczone trójkątnym tympanonemWewnętrzne pole trójkątnego frontonu, często wypełnione rzeźbą, charakterystyczne dla antyku i klasycyzmu.. Fasady pozbawiono wygięć i skrętów znanych z baroku. Zdobnictwo ograniczono do motywów antycznych: orłów, wieńców, wazonów czy hełmów. Wnętrza pałaców stały się jasne, z płaskimi sufitami i dużymi, kwadratowymi oknami wpuszczającymi naturalne światło.

We Francji symbolem tego nurtu stał się paryski PanteonKlasycystyczna budowla wzniesiona pierwotnie jako kościół, obecnie mauzoleum wybitnych Francuzów. oraz monumentalny Łuk TriumfalnyMonumentalna budowla w kształcie bramy, wznoszona dla upamiętnienia zwycięstw militarnych.. W Polsce styl ten rozkwitł dzięki mecenatowiOpieka wpływowych i bogatych osób nad twórcami sztuki, literaturą i nauką. króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Głównym architektem monarchy był Dominik Merlini, twórca Pałacu na Wyspie w warszawskich Łazienkach. Inne wybitne dzieła polskiego klasycyzmu to Belweder zaprojektowany przez Jakuba Kubickiego oraz Pałac Staszica, wzniesiony później według projektu Antonia Corazziego.

Rzeźba i malarstwo

Rzeźbiarze inspirowali się posągami antycznymi. Tworzyli nagie, wyidealizowane sylwetki o spokojnych twarzach, często przedstawiające postacie mitologiczne lub wybitnych mężów stanu. Do najsłynniejszych twórców należeli Antonio Canova (autor rzeźb Napoleona i Wenus), Bertel Thorvaldsen oraz polski rzeźbiarz Jakub Tatarkiewicz.

Malarstwo klasycystyczne cechowała spójna kompozycja i statyczne sceny zbiorowe. Tematyka krążyła wokół mitologii i wielkich wydarzeń historycznych. Wybitnym przedstawicielem nurtu we Francji był Jacques-Louis David, twórca słynnej Śmierci Marata. W Polsce działał Włoch Marcello Bacciarelli, który ozdobił wnętrza Zamku Królewskiego i Łazienek malowidłami będącymi alegoriąMotyw w sztuce mający poza znaczeniem dosłownym ukryty, umowny sens przenośny. cnót królewskich.

Rokoko – elegancja i asymetria

Rokoko, traktowane często jako schyłkowa faza baroku i zapowiedź oświecenia, dominowało w latach 1720–1770. Był to styl wysoce dekoracyjny, finezyjny i subtelny. Nazwa pochodzi od rocailleAsymetryczny ornament przypominający muszlę lub płomienie, od którego pochodzi nazwa rokoka. – asymetrycznego ornamentu przypominającego muszlę. Rokoko omijało monumentalną architekturę, skupiając się na wystroju wnętrz, rzemiośle artystycznym, meblach i porcelanowych bibelotach.

W architekturze styl ten reprezentują lekkie pawilony i altany. W Niemczech perłą rokoka jest drezdeński ZwingerZespół pałacowy w Dreźnie, jedno z najważniejszych dzieł architektury późnego baroku i rokoka. (zaprojektowany przez Matthäusa Daniela Pöppelmanna) oraz pałac SanssouciRokokowy pałac w Poczdamie, letnia rezydencja króla Prus Fryderyka II Wielkiego. w Poczdamie. W Polsce elementy rokokowe widać w pracach Jana Krzysztofa Glaubitza, twórcy fasady kościoła Misjonarzy w Wilnie.

Malarstwo rokokowe uciekało od powagi klasycyzmu. Artyści malowali sceny rodzajowe, miłosne i erotyczne, pełne asymetrii i pastelowych barw. Popularny stał się motyw fête galanteGatunek malarstwa rokokowego przedstawiający wytworne towarzystwo bawiące się na łonie natury. – wytwornych zabaw w parkach. Mistrzami tego gatunku byli Francuzi: Antoine Watteau (Odjazd na Cyterę), François Boucher oraz Jean-Honoré Fragonard (Huśtawka). W Anglii tworzyli wybitni portreciści Joshua Reynolds i Thomas Gainsborough, a w Polsce działał Jan Piotr Norblin.

U Watteau wrodzona wytworność, u Bouchera wyuczona elegancja. U Watteau swoboda układu, u Bouchera schemat kompozycyjny. Watteau jest pełen wdzięku, Boucher tylko – szykowny.
- Adam Bochnak, Historia sztuki nowożytnej

Sentymentalizm i sztuka ogrodowa

Sentymentalizm, którego głównym ideologiem był Jan Jakub RousseauFrancuski filozof, pisarz i pedagog, główny ideolog sentymentalizmu, głoszący powrót do natury., przyniósł fascynację naturą i prymat uczuć nad chłodnym rozumem. W sztuce przejawiało się to zamiłowaniem do wiejskich pejzaży i motywów ludowych.

Światopogląd epoki najpełniej odbił się w sztuce ogrodniczej. Ogród traktowano jako metaforę wszechświata. Zderzyły się tu dwie wizje. Ogrody francuskie były symetryczne, geometryczne i rygorystycznie zaplanowane – symbolizowały ład i triumf ludzkiego rozumu nad naturą. Z kolei ogrody angielskie (sentymentalne) naśladowały dziką przyrodę. Miały charakter pejzażowy, pełen celowego chaosu, krętych ścieżek, sztucznych ruin, arabskich altanek i chińskich pagód. Miały budzić melancholię i skłaniać do refleksji.

Muzyka oświecenia

Oświecenie to czas rozkwitu muzyki instrumentalnej. W epoce tej ukształtowały się klasyczne formy, takie jak symfonieRozbudowany utwór orkiestrowy, zazwyczaj czteroczęściowy, ukształtowany w epoce klasycyzmu., koncerty, sonatyUtwór instrumentalny, najczęściej na instrument solowy, składający się z kilku zróżnicowanych części. i kwartety smyczkowe. Absolutnymi mistrzami epoki byli klasycy wiedeńscy: Joseph Haydn, Wolfgang Amadeus Mozart oraz Ludwig van Beethoven. W Polsce dominowała muzyka wokalna, zwłaszcza rozwijająca się forma opery narodowej.