Klasycyzm - główny prąd oświecenia
Polski klasycyzm osiemnastowieczny dzieli się na fazę stanisławowską, skupioną na reformach państwa, oraz postanisławowską, ratującą dziedzictwo narodowe po utracie niepodległości. Nurt ten czerpał z antyku, francuskiego racjonalizmu i polskiego renesansu, stawiając literaturze cele dydaktyczne i moralizatorskie. Twórcy tacy jak Ignacy Krasicki czy Adam Naruszewicz wykorzystywali precyzyjny język i ściśle określone gatunki do walki z sarmackim zacofaniem.
Autor: Aneta Fijołek
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Klasycyzm współistniał w polskim oświeceniu z sentymentalizmem i rokokiem, stanowiąc główny oręż w walce z tradycją sarmackąIdeologia szlachty polskiej, która w XVIII wieku zdegenerowała się, prowadząc do zacofania, pijaństwa i niechęci do reform.. Rozwój tego prądu dzieli się na dwa wyraźne etapy, wyznaczone przez sytuację polityczną kraju.
- 1764-1795Klasycyzm stanisławowski
Związany z panowaniem Stanisława Augusta Poniatowskiego, skupiony na reformach i edukacji społeczeństwa.
- 1795-1822Klasycyzm postanisławowski
Okres po utracie niepodległości, trwający aż do przełomu romantycznego, nastawiony na ocalenie narodowej tradycji.
Źródła i inspiracje
Polscy twórcy nie działali w próżni. Program literacki opierał się na trzech solidnych filarach. Pierwszym był francuski klasycyzm XVII wieku, reprezentowany przez Moliera, Jeana Racine'a czy Jeana de La Fontaine'a. Drugi fundament stanowiła myśl osiemnastowiecznych filozofów francuskich, na czele z Wolterem, którzy dostosowali dawne reguły do nowych, racjonalnych czasów. Trzecim, specyficznie polskim źródłem, był powrót do rodzimego renesansu - pisarze oświeceniowi chętnie odwoływali się do twórczości Jana Kochanowskiego i szesnastowiecznej myśli politycznej.
Zadania literatury klasycystycznej
Sztuka miała przede wszystkim uczyć i wychowywać. Estetyka schodziła na dalszy plan, ustępując miejsca użyteczności społecznej. Pisarz stawał się mentorem, który za pomocą słowa walczył o naprawę Rzeczypospolitej i formowanie nowego, oświeconego człowieka.
Literatura miała wychowywać obywatela. Ignacy Krasicki w „Bajkach” i „Satyrach” wyśmiewał wady społeczne, by uczyć właściwych postaw.
Wymóg zgodności stylu z gatunkiem. Tragedia wymagała stylu wysokiego, komedia (np. „Powrót posła” Niemcewicza) dopuszczała język potoczny.
Naśladowanie rzeczywistości oparte na rozumie. Dzieło sztuki musiało przedstawiać świat w sposób prawdopodobny i logiczny.
👍 Polub nasz profil na Facebooku — powtórki z lektur, motywy literackie i pytania maturalne w jednym miejscu.
W fazie stanisławowskiej głównym ośrodkiem modernizacji była Warszawa. To tam król skupiał wokół siebie elitę intelektualną. Badaczka Teresa Kostkiewiczowa precyzyjnie ujmuje ten fenomen:
Ważną i charakterystyczną dla sytuacji polskiej cechą klasycyzmu było traktowanie jego założeń jako programu działalności literackiej zaangażowanej w społeczno-kulturowe przemiany kraju. Szło za tym silne związanie literatury z życiem politycznym [...]. Kontakt ze społecznością odbiorców stał się - w różnorodnych ujęciach - centralną sprawą ideową i artystyczno-warsztatową pisarstwa.
Klasycyzm w Polsce opierał się na nowoczesnych instytucjach. Idee reformatorskie propagowano przez czasopisma, takie jak „Monitor” i „Zabawy Przyjemne i Pożyteczne”. Ogromną rolę odegrał też założony w 1765 roku Teatr Narodowy, dla którego komedie pisali Franciszek Bohomolec czy Franciszek Zabłocki.
Rozum, retoryka i gatunki
Klasycyści odrzucali uzewnętrznianie prywatnych emocji. Uczucia musiały dotyczyć spraw wagi państwowej, a świat należało badać i opisywać za pomocą rozumu. Język poezji stał się precyzyjny, jasny i wolny od obcych naleciałości, które tak chętnie stosowali sarmaci.
Hierarchia gatunków była ściśle określona. Na samym szczycie stały eposRozbudowany utwór wierszowany ukazujący losy bohaterów na tle przełomowych wydarzeń historycznych. oraz tragediaGatunek dramatu o poważnym tonie, ukazujący nierozwiązywalny konflikt moralny prowadzący do klęski bohatera.. W praktyce polskiego oświecenia ogromną popularność zdobyły formy krótsze i bardziej publicystyczne. Adam Naruszewicz mistrzowsko opanował odę, a Ignacy Krasicki stworzył niedoścignione wzorce bajki, satyry oraz poematu heroikomicznegoGatunek parodiujący epos, w którym błahe wydarzenia opisywane są patetycznym, wzniosłym stylem (np. „Monachomachia”).. Popularne były również listy poetyckie i poematy opisowe (np. twórczość Stanisława Trembeckiego).
Dziedzictwo klasycyzmu
Po upadku państwa w 1795 roku, w fazie postanisławowskiej, ostrze krytyki społecznej stępiało. Pisarze tacy jak Julian Ursyn Niemcewicz czy Adam Kazimierz Czartoryski skupili się na przypominaniu dawnej chwały oręża i wielkości tradycji, aby podtrzymać ducha narodu. To właśnie w szkole późnego klasycyzmu swój warsztat szlifowali młodzi romantycy. Echa klasycznej dyscypliny słowa i formy są wyraźnie obecne w młodzieńczych tekstach Adama Mickiewicza, zanim w 1822 roku ostatecznie rozbił on stare formy, wydając „Ballady i romanse”.