Sentymentalizm - czułość przeciw rozumowi
Sentymentalizm to prąd umysłowy i literacki epoki oświecenia, który w centrum zainteresowania stawiał ludzkie emocje, naturę i wewnętrzną wrażliwość. Nurt ten narodził się w połowie XVIII wieku jako opozycja do chłodnego racjonalizmu, czerpiąc z filozofii Jeana-Jacques'a Rousseau. W Polsce jego głównym ośrodkiem stały się Puławy, a czołowym twórcą był Franciszek Karpiński, autor słynnych sielanek.
Autor: Aneta Fijołek
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Uczucie zamiast rozumu
Oświecenie powszechnie kojarzy się z kultem rozumu, ale w połowie XVIII stulecia narodził się prąd, który wywrócił ten porządek. Sentymentalizm uznał, że to emocje odgrywają główną rolę w procesie poznawania świata i samego człowieka. Nazwę tego zjawiska wywodzi się od tytułu powieści Laurence’a Sterne’a Podróż sentymentalna. Pisarze i myśliciele oparli się na poglądach Johna Locke’a oraz Davida Hume’a, kładąc podwaliny pod sensualizmPogląd filozoficzny zakładający, że wszelka wiedza o świecie pochodzi wyłącznie z wrażeń zmysłowych..
Prawdziwym ojcem duchowym nurtu był jednak Jean-Jacques Rousseau. Filozof wskazywał na głęboką rozbieżność w ludzkiej naturze. Twierdził, że człowiek rodzi się z gruntu dobry, a zło i zepsucie to efekt rozwoju cywilizacji. Kultura tworzy sztuczne bariery społeczne, które można pokonać wyłącznie dzięki empatii i wrażliwości. Światopogląd sentymentalny zrównywał wszystkich ludzi - każdy, niezależnie od pochodzenia czy wykształcenia, posiadał taką samą zdolność odczuwania.
Rousseau nieustannie kontrastował naturę z kulturą. Autentycznych wartości kazał szukać w przyrodzie, uczuciach rodzinnych i prostej religijności. Przeciwstawiał je fałszowi, obłudzie i miejskiemu życiu, które prowadziły do wyobcowania jednostki.
Cechy literatury sentymentalnej
Według sentymentalistów literatura miała pełnić funkcję drogowskazu moralnego. Kształtowała relacje społeczne, ucząc czytelników empatii. Aby to osiągnąć, twórcy wypracowali konkretny zestaw cech stylistycznych i tematycznych, które najpełniej zrealizowały się w gatunku sielankiGatunek poetycki przedstawiający wyidealizowane, pogodne życie pasterzy i rolników na łonie natury..
Uczucia bohaterów są łagodne, melancholijne i pozbawione gwałtownych uniesień. Język unika ozdobników, czerpie z folkloru i przypomina mowę potoczną (bez wulgaryzmów). Przykład: prosty, śpiewny język w sielance Laura i Filon Franciszka Karpińskiego.
👍 Polub nasz profil na Facebooku — powtórki z lektur, motywy literackie i pytania maturalne w jednym miejscu.
Przyroda harmonizuje z emocjami bohaterów, daje im schronienie i jest świadkiem ich miłości. Przykład: stary jawor i bór, pod którym spotykają się tytułowi bohaterowie Laury i Filona.
Skupienie na wnętrzu bohatera, próby analizy psychologicznej i badania przeżyć. Często wykorzystywano do tego alegorie i personifikacje. Przykład: rozterki i zazdrość Laury czekającej na spóźnionego kochanka.
Polski sentymentalizm i ośrodek w Puławach
W literaturze polskiej sentymentalizm rozwijał się niezwykle prężnie. Jego niekwestionowaną stolicą stały się Puławy - potężny ośrodek kulturalny skupiony wokół rodu Czartoryskich, a zwłaszcza księżnej Izabeli Czartoryskiej i Marii Wirtemberskiej. Choć wielu autorów tego nurtu mieszkało i tworzyło na prowincji, to właśnie puławski dwór dyktował literacką modę.
-
1768Podróż sentymentalna
Wydanie powieści Laurence'a Sterne'a, która daje nazwę całemu prądowi.
-
1782O wymowie w prozie albo wierszu
Publikacja rozprawy Franciszka Karpińskiego - głównego manifestu polskiego sentymentalizmu.
Wspomniana rozprawa Franciszka Karpińskiego z 1782 roku stała się teoretycznym fundamentem nurtu na ziemiach polskich. Poeta uznał w niej czułość serca za najważniejsze źródło poezji. Pozwalała ona oglądać świat w zupełnie nowy sposób i analizować go z bardzo indywidualnej, emocjonalnej perspektywy.
Uczniowie często mylą sentymentalizm z romantyzmem, ponieważ obie epoki skupiają się na emocjach. Różnica tkwi w ich natężeniu. Uczucie sentymentalne jest łagodne, melancholijne i prowadzi do cichej zadumy (łzy Laury pod jaworem). Uczucie romantyczne jest gwałtowne, niszczycielskie i często prowadzi do buntu, szaleństwa lub samobójstwa (losy Gustawa z IV części Dziadów).
Najważniejszymi poetami polskiego sentymentalizmu byli Franciszek Karpiński oraz Franciszek Dionizy Kniaźnin. Obok nich tworzyli także Feliks Bernatowicz, Ludwik Kropiński, Jan Paweł Woronicz, Kazimierz Brodziński i Cyprian Godebski. Sentymentaliści jako pierwsi na taką skalę wnikali w psychikę swoich bohaterów. Z czasem jednak ich poetycki słownik - oparty na stałych alegoriach i personifikacjach - zbanalizował się. Prawdziwe odnowienie języka uczuć i radykalną zmianę w mówieniu o emocjach przyniósł dopiero romantyzm.