Sentymentalizm — czułość przeciw rozumowi
Sentymentalizm to obok klasycyzmu najważniejszy prąd literacki i kulturowy polskiego oświecenia, stawiający w centrum ludzkie emocje oraz naturę. Kierunek ten odrzucał chłodny racjonalizm epoki, promując powrót do pierwotnej wrażliwości i prostoty obyczajów. W literaturze polskiej nurt ten rozwijał się głównie na prowincji oraz w puławskim ośrodku Czartoryskich, a jego czołowym reprezentantem był Franciszek Karpiński.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 5 min
Spis treści
Geneza i nazwa nurtu
Sentymentalizm wywodzi się od angielskiego słowa „sentimental” (wrażliwy) oraz francuskiego „sentimentalisme” (uczuciowość). Nazwa prądu pochodzi od głośnej powieści Laurence’a Sterne’a. Kierunek ten rozwijał się w wyraźnej opozycji do klasycyzmuNurt nawiązujący do antyku, ceniący harmonię, ład, jasność i przestrzeganie surowych reguł tworzenia. oraz chłodnego racjonalizmuPogląd filozoficzny uznający rozum za jedyne i pewne źródło poznania świata. oświeceniowego. Zamiast rozumu, na pierwszym miejscu stawiał afirmacjęZgoda na coś, uznanie czegoś za dobre, pochwała i akceptacja. czułości i naturalnej wrażliwości, całkowicie wolnej od sztucznych konwenansówOgólnie przyjęty, często sztuczny i sztywny zwyczaj lub norma zachowania w danym środowisku..
- 1768Podróż sentymentalna przez Francję i Włochy
Wydanie powieści Laurence'a Sterne'a, od której prąd wziął swoją nazwę.
- 1782O wymowie w prozie lub wierszu
Publikacja rozprawy Franciszka Karpińskiego, będącej głównym polskim manifestem teoretycznym nurtu.
Prąd ten czerpał inspirację z dzieł, które przyczyniły się do uformowania się filozofii oświeceniowej, zmieniał jednak w jej obrębie rozkład akcentów, większą rolę przypisując perspektywie podmiotowej, związanej z emocjami i ich wyrażaniem.
Tak o istocie nurtu pisał historyk literatury Marcin Cieński. Zwrócenie się ku emocjom zapoczątkowało proces przemian literackich. Z perspektywy czasu sentymentalizm bywa wręcz nazywany preromantyzmemZjawiska w literaturze schyłku oświecenia, które zapowiadały nadejście epoki romantyzmu..
Filozoficzne fundamenty
Korzeni sentymentalizmu szukamy w filozofii Jana Jakuba Rousseau. Uważał on, że dobrem jest to, co płynie z pierwotnej natury, a złem – produkt ludzkiej cywilizacji. Filozof nawoływał do zrzucenia demoralizujących kajdan kultury i powrotu na łono przyrody. Przyroda stanowiła dla niego niezbędny warunek rozwoju wrażliwości i idealny wzorzec relacji społecznych.
Obok Rousseau fundamenty pod nurt położyli John Locke i David Hume. Locke twierdził, że człowiek poznaje świat przez wewnętrzną refleksję. Hume dowodził z kolei, że zdolność odczuwania decyduje o ludzkim poznaniu i wszelkich aktach woliŚwiadome podjęcie decyzji i dążenie do jej realizacji..
Utwory wyciszone, pozbawione gwałtowności, pisane językiem potocznym z elementami folkloru.
Przyroda jako tło wydarzeń i źródło moralności. Częsta aktualizacja mitu arkadyjskiego.
Przekonanie, że każdy człowiek ma taką samą, autonomiczną zdolność odczuwania.
Bohater sentymentalny i specyfika polska
Modelowy bohater sentymentalny to postać czuła, kierująca się głosem serca. Żyje w zgodzie z przyrodą, z dala od zgiełku miast. Najczęściej wywodzi się z mieszczaństwaStan społeczny składający się z wolnych obywateli miast, zyskujący na znaczeniu w oświeceniu. lub drobnej szlachty. Jego nadrzędnym celem jest osiągnięcie wewnętrznej harmonii i idealnej egzystencji. W poezji sentymentalizm przyjmował formy intymnego wyznania lub lamentu, zdradzającego wewnętrzne przeżycia człowieka.
W Europie Zachodniej poglądy Rousseau trafiały głównie do wyemancypowanego mieszczaństwa, dla którego synonimem zła była miejska cywilizacja. W Polsce głównym odbiorcą sentymentalizmu stała się drobna szlachta. Na rodzimym gruncie za źródło zepsucia obyczajów uznano magnaterięNajwyższa, najbogatsza i najbardziej wpływowa warstwa szlachty w dawnej Polsce. i jej kosmopolityczny styl życia.
Sentymentalizm traktował literaturę jako drogowskaz moralny i narzędzie kształtowania relacji międzyludzkich. Nie posiadał surowych reguł tworzenia. Odrzucał sztywne prawidła klasycyzmu, w tym zasadę decorumKlasyczna zasada zgodności treści z formą, nakazująca dobierać styl odpowiednio do wagi tematu.. Utwory miały być proste, przepełnione łagodnymi uczuciami. Twórcy sięgali po inspiracje folklorem i potoczną mową, rezygnując z ozdobników. Z czasem ten sposób pisania uległ schematyzacji i banalizacji, stając się powierzchowną modą obyczajową. Dopiero romantycy wprowadzili zmiany, które ożywiły literaturę uczuć w całej Europie.
Gatunki i twórcy
Sentymentalizm dopracował się zupełnie nowych form literackich. W teatrze królowała drama mieszczańskaGatunek dramatyczny o poważnej tematyce, ukazujący konflikty moralne zwykłych ludzi., komedia łzawaOdmiana komedii, która zamiast bawić, miała wzruszać i uczyć moralności. oraz tragedia sentymentalna. W epice popularność zdobyła powieść czuła i pamiętnik-wyznanie. Gatunkiem najbardziej reprezentatywnym dla nurtu stała się jednak sielankaUtwór poetycki przedstawiający wyidealizowane, beztroskie życie pasterzy i rolników na łonie natury.. Często aktualizowała ona mit arkadyjskiWyobrażenie krainy wiecznego szczęścia, pokoju i prostoty, w której człowiek żyje w harmonii z naturą..
W Europie Zachodniej nurt reprezentowali twórcy angielscy (Richard Steele, Edward Moore, Samuel Richardson, Laurence Sterne, James Thompson, Thomas Gray), francuscy (Jan Jakub Rousseau, Denis Diderot, Louis Sebastian Mercier) oraz niemieccy (Johann Heinrich Voss, Christian Furchtegott Gellert, Salomon Gesner). Do estetyki sentymentalnej nawiązywał początkowo Johann Wolfgang von Goethe w słynnych „Cierpieniach młodego Wertera”.
W Polsce sentymentalizm pojawił się w latach sześćdziesiątych XVIII wieku. Nie miał jednego centralnego ośrodka miejskiego. Rozwijał się głównie na prowincji oraz w Puławach – wiejskiej rezydencji rodu Czartoryskich. Najsłynniejszym rodzimym reprezentantem i teoretykiem nurtu był Franciszek Karpiński. W Puławach tworzyła Maria Wirtemberska. Do grona znanych przedstawicieli zalicza się także: Franciszka Dionizego Kniaźnina, Feliksa Bernatowicza, Ludwika Kropińskiego, Jana Pawła Woronicza, Kazimierza Brodzińskiego, Cypriana Godebskiego, Ignacego Jaxę Bykowskiego, Fryderyka Skarbka, Franciszka Salezego Jezierskiego oraz Michała Dymitra Krajewskiego.