Gustave Flaubert - biografia autora
Gustave Flaubert urodził się w 1821 roku w Rouen, dorastał przy szpitalnym prosektorium ojca i pierwsze ataki epilepsji zmusiły go do rezygnacji ze studiów prawniczych oraz zamieszkania w Croisset. Przez ponad cztery lata pisał Panią Bovary, niekiedy produkując jedną stronę tygodniowo, a jej publikacja w 1856 roku zakończyła się procesem sądowym o obrazę moralności, z którego wyszedł uniewinniony. Wprowadził do prozy europejskiej mowę pozornie zależną jako narzędzie narracji bez autorskiego komentarza, stając się bezpośrednim wzorem dla Maupassanta, Jamesa i Prousta.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 6 min
Spis treści
Wczesne życie i edukacja
\nGustave Flaubert urodził się 12 grudnia 1821 roku w Rouen, stolicy Normandii - regionu, który na zawsze pozostał jego duchową ojczyzną i literackim terytorium. Jego ojciec, Achille-Cléophas Flaubert, był szefem miejscowego szpitala. Gustave dorastał dosłownie przy sali sekcyjnej: mieszkanie rodziny przylegało do prosektorium, a widoki na śmierć, ciało i fizyczną bezwzględność rzeczywistości wryły się głęboko w wyobraźnię przyszłego pisarza.
\nW roueńskim liceum Flaubert zetknął się z romantyzmem - czytał Szekspira, Goethego i Hugo z żarliwością, która nigdy go nie opuściła. Pisał od bardzo wczesnej młodości: pierwsze próby literackie zachowały się z jedenastego roku życia. W 1840 roku, na wyraźne życzenie ojca, wyjechał do Paryża studiować prawo. Nie nadawał się do tego zawodu. Uczył się obowiązkowo, w wolnym czasie pisał i poznawał artystyczne środowiska stolicy.
\nW 1844 roku los interweniował brutalnie: Flaubert doznał pierwszego ataku epilepsji podczas jazdy dyliżansem. Porzucił studia, zamieszkał w rodzinnej posiadłości Croisset nad Sekwaną i - z krótką przerwą na podróż do Egiptu i Bliskiego Wschodu - spędził tam większość życia, niemal bez przerwy pracując. To właśnie choroba wymogła na nim tryb życia, który sam w sobie stał się filozofią: pełne skupienie, izolacja od mieszczańskiego świata, literatura jako jedyny obowiązek.
\n\nDebiut i pierwsze dzieła
\nPierwsza ukończona powieść Flauberta - Listopad - powstała w 1842 roku, ale autor nie zdecydował się na jej publikację za życia. Podobny los spotkał wczesną wersję Kuszenia świętego Antoniego, którą w 1849 roku odczytał głośno przyjaciołom, Maksymowi Du Camp i Louisowi Bouilhetowi. Ich odpowiedź była miażdżąca: tekst był rozlewny, pełen romantycznej egzaltacji, niezdyscyplinowany. Flaubert, zamiast się obrazić, wyciągnął wnioski - i zabrał się do czegoś zupełnie innego.
\nDu Camp zasugerował mu temat z życia: historię prowincjonalnej kobiety, żony lekarza, która nudzi się w małym miasteczku i szuka ucieczki w romansach i zadłużeniu. Materiał znajomy, przyziemny, niemal wulgarny. Flaubert przyjął wyzwanie, traktując je jak ascetyczne ćwiczenie rzemiosła. Przez ponad cztery lata pisał i przepisywał to, co stało się Panią Bovary. Manuskrypt powstawał w tempie, które zdumiewa: zdarzyło się, że tydzień pracy przyniósł jedną stronę tekstu gotową do druku.
\n\nDojrzałość twórcza
\nPani Bovary ukazała się w odcinkach w La Revue de Paris w 1856 roku, a rok później jako książka. Jej publikacja wywołała natychmiastowy skandal: prokurator Ernest Pinard oskarżył Flauberta o obrazę moralności publicznej i religii. Proces zakończył się uniewinnieniem, które - jak to często bywa - zrobiło powieści lepszą reklamę niż jakakolwiek pochlebna recenzja.
\nKolejne dzieła potwierdziły oryginalność pisarskiej drogi Flauberta, choć żadne nie osiągnęło tak natychmiastowego rozgłosu:
\n- \n
- Salammbo (1862) - monumentalna powieść historyczna osadzona w Kartaginie III wieku p.n.e., będąca świadomym odejściem od realizmu w stronę egzotycznego przepychu; przyjęta z mieszanymi recenzjami, dziś traktowana jako ciekawy eksperyment. \n
- Wychowanie uczuć (1869) - powieść pokoleniowa o czasach rewolucji 1848 roku, zbiorowy portret idealizmu, który rozkłada się w zetknięciu z rzeczywistością; dla wielu krytyków drugie arcydzieło Flauberta. \n
- Pokusa świętego Antoniego (1874) - wielokrotnie przerabiana wizja artysty zmagającego się z pokusami i iluzjami; tekst, który prześladował go przez całe życie twórcze. \n
- Trzy opowieści (1877) - zbiór trzech nowel: Proste serce, Legenda o świętym Julianie Szpitalniku i Herodiada; szczególnie pierwsza, historia służącej Félicité, jest uznawana za jeden z najdoskonalszych krótkich tekstów prozy europejskiej. \n
- Bouvard i Pécuchet (1881) - powieść opublikowana pośmiertnie, niedokończona satyra na ograniczenia ludzkiego poznania i głupotę encyklopedyczną epoki. \n
Przez całe życie Flaubert pisał tysiące listów - przede wszystkim do Louise Colet, poetki, z którą łączył go wieloletni burzliwy romans. Korespondencja ta, wydana po jego śmierci, stanowi najlepszy komentarz do jego estetyki: obsesja na punkcie rytmu zdania, ból nad każdym nieodpowiednim słowem, przekonanie, że w literaturze nie ma rzeczy małych.
\n\nKontekst historyczny
\nFlaubert pisał w epoce, którą definiowały dwa wielkie rozczarowania: klęska rewolucji 1848 roku i kompromitacja romantycznych złudzeń. Druga Republika, obiecująca tak wiele, szybko ustąpiła miejsca cesarskiemu reżimowi Napoleona III. Mieszczaństwo - dotychczas nośnik ideałów wolności i postępu - okazało się klasą zachłanną i mierną. Flaubert widział to wyraziście i ze złością, tym bardziej że sam należał do zamożnej burżuazji normandzkiej.
\nPozytywizm przynosił kult faktu, nauki i empirii. Flaubert przyjął go z własną przekorą: stosował metodę obserwacyjną godną przyrodnika - zbierał dokumentację, studiował medyczne podręczniki przed scenami choroby Karola, przeprowadzał kwerendy przed każdym opisem - ale jednocześnie gardził płaskim optymizmem scjentystów. Aptekarz Homais z Pani Bovary, nagrodzony Orderem Legii Honorowej za „postępowe zasługi", to jeden z najbardziej jadowitych portretów mieszczańskiego samozadowolenia w całej literaturze.
\nProces o Panią Bovary był zresztą symptomem głębszego napięcia: cenzura Drugiego Cesarstwa z niepokojem obserwowała każdy tekst, który mógł zachwiać „naturalnym porządkiem" rodziny, religii i cnoty. Flaubert wygrał sprawę, ale jego romans z oficjalną Francją pozostał zimny do końca życia.
\n\nSpuścizna i znaczenie
\nFlaubert zmarł 8 maja 1880 roku w Croisset, przy biurku, na udar. Miał pięćdziesiąt osiem lat, był niemal bankrutem - przeprowadził się przez majątek, ratując siostrzenicę z finansowych tarapatów - i pracował nad niedokończonym Bouvardem i Pécuchetem.
\nRewolucja, którą przeprowadził w powieści europejskiej, polega na kilku precyzyjnych decyzjach. Wprowadził styl indirect libre - mowę pozornie zależną - jako narzędzie narracyjne, które pozwala czytelnikowi wejść w umysł postaci bez wyraźnego komentarza autorskiego. Odrzucił omnipotentnego narratora moralizatora. Odmówił powieści prawa do łatwego wyroku: Emma Bovary jest śmieszna i tragiczna jednocześnie, a Flaubert nie podpowiada, które uczucie jest właściwe.
\nJego wpływ na literaturę światową jest bezpośredni i dobrze udokumentowany: Henry James przejął od niego precyzję punktu widzenia, Marcel Proust uczył się rytmu prozy, Guy de Maupassant był jego bezpośrednim uczniem. W Polsce recepcja Flauberta była intensywna zwłaszcza w epoce Młodej Polski i modernizmu - jego kult formy trafiał na podatny grunt wśród pisarzy, którzy odchodzili od pozytywistycznej użyteczności literatury. Bolesław Prus, choć odległy stylistycznie, doskonale znał jego metodę obserwacyjną.
\nPojęcie bovaryzmu - tęsknoty za życiem, którego się nie ma, za rolą, której się nie odgrywa - weszło do języka psychologii i potocznego rozumienia ludzkich złudzeń. Emma Bovary stała się diagnozą kulturową, a nie tylko postacią literacką. Flaubert chciał napisać powieść o niczym, trzymaną razem wyłącznie siłą stylu. Napisał jedną z książek, bez której trudno zrozumieć, jak działa nowoczesna proza.