Czym jest bowaryzm? Znaczenie pojęcia
Słowniczek pojęć związanych z powieścią Gustave'a Flauberta porządkuje kluczowe terminy literackie, historyczne i psychologiczne niezbędne do zrozumienia lektury. Definicje zilustrowano konkretnymi przykładami z życia Emmy Bovary oraz mieszkańców prowincjonalnego Yonville. Zestawienie ułatwia analizę motywacji bohaterów, mechanizmów społecznych XIX-wiecznej Francji oraz nowatorskich technik narracyjnych autora.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 6 min
Spis treści
Literacki fundament. Jak Flaubert zbudował swoją powieść?
Powieść realistyczna dąży do wiernego odtworzenia rzeczywistości społecznej i psychologicznej. Flaubert unika idealizacji postaci. Drobiazgowo opisuje prowincjonalne miasto Yonville, gabinet lekarza czy targi rolnicze. Wszystko po to, by ukazać, jak środowisko kształtuje człowieka. To właśnie Pani Bovary z 1856 roku uchodzi za fundament europejskiego realizmuKierunek w literaturze XIX wieku dążący do obiektywnego, niemal naukowego odtwarzania rzeczywistości i praw nią rządzących..
Pisarz zastosował tu specyficzny typ opowiadacza. Narrator auktorialnyWszechwiedzący opowiadacz, który znajduje się poza światem przedstawionym i ma pełen wgląd w umysły postaci. stoi ponad światem przedstawionym. Wszystko wie, ale zachowuje dystans. Flaubert słynął z zasady impassibilité, czyli chłodnej bezstronności. Nie ocenia bohaterów wprost. Nie mówi czytelnikowi, że Emma jest naiwna, a aptekarz Homais śmieszny. Pozwala postaciom odsłonić się przez własne czyny.
Przełomem była technika stylu wolnego pośredniego (fr. style indirect libre). Myśli i odczucia bohatera wtapiają się w tok narracji bez wyraźnego wprowadzania ich słowami „pomyślała, że...”. Kiedy Emma patrzy na dymy fabryczne i marzy o Paryżu, czytelnik słyszy jej wewnętrzny głos. Narrator nie oddaje jej bezpośrednio mikrofonu, ale przyjmuje jej perspektywę.
Flaubert mistrzowsko operuje ironią narracyjną. Buduje rozbieżność między tym, co narrator mówi, a tym, co faktycznie wynika z opisu. Świetnie widać to na przykładzie aptekarza Homais. Mężczyzna głosi racjonalizm, a w rzeczywistości jest płaskim, próżnym karierowiczem. Finałowa scena uderza ironią: Homais dostaje order Legii HonorowejNajwyższe francuskie odznaczenie państwowe, ustanowione przez Napoleona Bonaparte., choć ponosi część winy za śmierć głównej bohaterki.
Tradycyjny podział na bohatera pozytywnego i negatywnego w tej powieści całkowicie się rozsypuje. Emma to klasyczna antybohaterka. Jej pragnienia są autentyczne, ale drogi ich realizacji prowadzą do destrukcji. Kobieta niszczy swojego męża Karola, zadłuża dom i porzuca córkę Berthe. Flaubert celowo odmawia jednoznacznej oceny moralnej jej czynów.
Flaubert był tytanem pracy i perfekcjonistą. Zanim opisał śmierć Emmy, godzinami studiował traktaty medyczne o zatruciu arszenikiem. Słynne zdanie „Pani Bovary to ja” doskonale oddaje jego osobiste zaangażowanie w psychologię postaci, mimo chłodnego, obiektywnego stylu narracji.
Klatka z konwenansów. Realia XIX-wiecznej Francji
Przestrzeń społeczna powieści to francuska prowincja. Charakteryzuje ją powolne tempo życia, brak możliwości awansu i silny konformizm. Yonville-l'Abbaye to miasto bez perspektyw. Aptekarz, ksiądz, lekarz i kilku kupców tworzą zamknięty krąg. Dla kobiety nie ma z niego ucieczki.
Życie gospodarcze i kulturalne zdominowała burżuazjaZamożne warstwy mieszczaństwa, posiadające kapitał i środki produkcji, często krytykowane przez artystów za filisterstwo.. Flaubert szczerze nienawidził tej klasy społecznej. Karol Bovary, Homais i większość postaci drugoplanowych to mieszczanie zadowoleni ze swojej przeciętności. Właśnie ta wszechobecna przeciętność doprowadza Emmę do rozpaczy.
Sytuację pogarszała pozycja kobiety w ówczesnym prawie. Zamężna Francuzka była całkowicie zależna od męża. Nie mogła samodzielnie dysponować majątkiem, zawierać umów ani inicjować rozwodu. Emma nie może po prostu wyjechać z Yonville. Naraziłaby się na społeczne potępienie i finansową ruinę. Jej więzienie ma wymiar prawny, nie tylko mentalny.
W takich realiach kwitła lichwa. Udzielanie pożyczek na wysoki procent wymykało się prawnej kontroli. Lheureux, miejscowy handlarz, systematycznie wciąga Emmę w spiralę długów. Sprzedaje jej towary na kredyt i przejmuje majątek Bovarych. To jego wekslePapier wartościowy zawierający bezwarunkowe przyrzeczenie zapłaty określonej sumy w wyznaczonym terminie. ostatecznie niszczą bohaterkę, a nie odrzucenie przez kochanka.
Aptekarz Homais stanowi z kolei parodię pozytywizmuNurt filozoficzny zakładający, że jedyną pewną wiedzą jest ta oparta na faktach i doświadczeniu naukowym.. Cytuje naukowe formułki tylko wtedy, gdy mu to odpowiada. Jego racjonalizm jest powierzchowny i służy wyłącznie budowaniu własnej pozycji w miasteczku.
Czym jest bowaryzm? Psychologia i filozofia w powieści
Pojęcie bowaryzmu ukuł filozof Jules de Gaultier w 1892 roku, opierając się bezpośrednio na postaci Emmy. Termin ten oznacza skłonność człowieka do wyobrażania sobie siebie jako kogoś innego, lepszego i bardziej wartościowego. Prowadzi to do chronicznego niezadowolenia. Emma wierzy, że stworzono ją do wielkiej miłości. Rzeczywistość u boku przeciętnego lekarza staje się dla niej nie do zniesienia.
Bohaterka cierpi na głęboką alienacjęPoczucie wyobcowania, braku więzi ze społeczeństwem, własną pracą lub nawet samym sobą.. Czuje się obca w Yonville i we własnej rodzinie. Żaden z kochanków nie potrafi wypełnić tej pustki, ponieważ problem tkwi w samej Emmie, a nie w otaczających ją ludziach.
Ratunkiem wydaje się eskapizmUcieczka od problemów i szarej rzeczywistości w świat iluzji, wyobraźni lub rozrywek.. Kobieta ucieka na różne sposoby:
- czyta romanse ukształtowane przez romantyzmEpoka i postawa życiowa stawiająca na pierwszym miejscu uczucia, indywidualizm, bunt i wiarę w idealną miłość.,
- wdaje się w kolejne romanse,
- kompulsywnie kupuje u Lheureux,
- marzy o wyjeździe do Paryża.
Każda z tych ucieczek kończy się bolesnym zderzeniem z szarą rzeczywistości. Emma nieustannie konfrontuje wyidealizowane wyobrażenia z faktami. Rudolf wydaje się romantycznym bohaterem, dopóki nie porzuca jej zimnym listem. Leon jawi się jako subtelny poeta, a okazuje się słabym, przestraszonym urzędnikiem.
Stanem dominującym w życiu Emmy jest nuda (fr. ennuiZ francuskiego: głębokie poczucie nudy, znużenia życiem i egzystencjalnej pustki.). To coś znacznie głębszego niż zwykłe znudzenie. To poczucie całkowitej bezsensowności codziennej egzystencji. U Flauberta nuda urasta do rangi stanu egzystencjalnego.
Działania bohaterki cechuje silny narcyzm. Emma kocha swoje wyobrażenie o miłości bardziej niż konkretnych mężczyzn. Własna córka pozostaje na marginesie jej życia. Kobieta nie potrafi zaangażować się w relację, która nie dostarcza ciągłych, skrajnych emocji.
Powieść zamyka finał tragiczny. Śmierć przez zatrucie arszenikiem jest powolna, bolesna i całkowicie pozbawiona romantycznego piękna. To ostateczne zderzenie iluzji z materią. Flaubert ukazuje tu determinizmKoncepcja filozoficzna, według której każde zdarzenie jest nieuchronnie uwarunkowane przez czynniki zewnętrzne, np. środowisko. społeczny. Emma jest produktem klasztornej edukacji i braku alternatyw. Jej tragizmKategoria estetyczna oznaczająca nierozwiązywalny konflikt między dążeniami bohatera a siłami wyższymi, prowadzący do jego klęski. polega na tym, że wyobraźnia i środowisko stworzyły pułapkę, z której nie było już wyjścia.