Cechy pozytywne i negatywne szlachty polskiej w „Potopie”

Po wydaniu pierwszej części Trylogii krytycy zarzucali Sienkiewiczowi zawężenie perspektywy i brak ukazania pełnego przekroju siedemnastowiecznego społeczeństwa. W „Potopie” autor zmienił podejście. Obok potężnej arystokracjiArystokracja Najwyższa, uprzywilejowana warstwa szlachty, w Polsce zwana magnaterią, dysponująca ogromnymi majątkami i wpływami politycznymi., mieszczan i chłopów broniących Jasnej Góry, na kartach powieści pojawia się zróżnicowana szlachta. Widzimy tu zarówno bogatych posesjonatów, jak i ubogich mieszkańców litewskich zaścianków.

Wierność i patriotyzm

Pozytywny wizerunek szlachty opiera się przede wszystkim na bezgranicznym oddaniu ojczyźnie i królowi Janowi Kazimierzowi. Postacie takie jak Michał Wołodyjowski, Jan Skrzetuski czy Jan Onufry Zagłoba to uosobienie wierności. Andrzej Kmicic, choć początkowo błądzi, ostatecznie przechodzi głęboką przemianę i ryzykuje życie dla Rzeczypospolitej.

Sienkiewicz z wyraźną sympatią portretuje swoich bohaterów. Antoni Zaleski w „Towarzystwie warszawskim” trafnie opisał stosunek pisarza do wykreowanych postaci:

specjalnym (...) faworytem obdarza pana Zagłobę i nieboszczyka Podbipiętę. Z kobiecych jego postaci ulubioną chyba Oleńka. Kniaziówna Helena, choć taka ładna, stoi daleko niżej w afekcie autora. Skoro pan Zagłoba umrze (...), cały fawor ojcowski przejdzie niewątpliwe na pana Wołodyjowskiego. Skrzetuskiego Jana więcej szanuje i poważa, aniżeli kocha. Za Rzędzianem czasem tęskni i niewątpliwe czynniejszą przeznaczy mu rolę w Panu Wołodyjowskim. Kogo jeszcze bardzo lubi, to Anusię Borzobohatą, i wątpię, czy będzie miał serce ukarać ją w końcu przykładnie za tyle bałamuctw i wichrze sercowych.

Pisarz z ogromnym szacunkiem opisuje ubogą szlachtę laudańskąSzlachta laudańska Drobna szlachta z okolic rzeki Laudy na Żmudzi, słynąca z waleczności i przywiązania do tradycji. z okolic Upity. To ludzie twardzi, honorowi i pamiętający dawne triumfy oręża. Wyróżniają się tu odważny Pakosz Gasztoft z Pacunelów, Józwa Butrym, który stracił stopę od kuli armatniej podczas wojen kozackich, oraz sędziwy Kasjan Butrym, pamiętający jeszcze czasy króla Stefana Batorego.

Prywata i zdrada narodowa

Sienkiewicz nie idealizuje całego stanu szlacheckiego. Surowo ocenia wady, które doprowadziły Rzeczpospolitą na skraj upadku. Opisując pospolite ruszeniePospolite ruszenie Formacja wojskowa składająca się z ogółu szlachty, zwoływana w sytuacjach zagrożenia państwa, często krytykowana za brak dyscypliny. pod Ujściem, obnaża opieszałość, roszczeniowość i brak dyscypliny wojskowej. Szlachta woli paktować z wrogiem, niż ryzykować utratę majątków.

Dbałość o własny interes i ugodowość widać w postawach oficerów służących pod komendą Janusza Radziwiłła. Wielu z nich bez oporów przechodzi na stronę Karola Gustawa. Usprawiedliwiają swoje tchórzostwo wygodnym hasłem:

Pana i pod obcym panowaniem znaleźć można.

Zarozumialstwo i brak moralnego kręgosłupa cechują także polskich szlachciców wspierających Szwedów podczas oblężenia Jasnej Góry. Zamiast bronić narodowej świętości, próbują nakłonić obrońców do kapitulacji, dbając wyłącznie o własne korzyści majątkowe.