Dzieje Andrzeja Kmicica
Losy Andrzeja Kmicica stanowią główną oś fabularną „Potopu” i obrazują jeden z najważniejszych w literaturze polskiej motywów wewnętrznej przemiany bohatera. Droga młodego żołnierza prowadzi od hulaszczego życia i nieświadomej zdrady ojczyzny aż po heroiczne czyny w obronie kraju. Finałowa rehabilitacja postaci udowadnia, że nawet największe winy można odkupić szczerym patriotyzmem i poświęceniem.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Awanturnik z Lubicza i krew w Wołmontowiczach
Andrzej Kmicic, chorąży orszańskiUrząd ziemski w dawnej Polsce; Kmicic nosił ten tytuł jako przedstawiciel szlachty ze wschodnich rubieży., przybywa do Wodoktów, by zgodnie z testamentem Herakliusza Billewicza poślubić jego wnuczkę, Aleksandrę. Początkowe zauroczenie szybko ustępuje miejsca rozczarowaniu. Kmicic to typowy SarmataPrzedstawiciel polskiej szlachty, często charakteryzujący się porywczością, umiłowaniem wolności i przywiązaniem do tradycji. – porywczy, dumny i skłonny do bitki.
Jego kompania urządza w pobliskim Lubiczu pijatykę, strzelając do portretów przodków Billewiczów. Oleńka dowiaduje się o tych wybrykach i chłodno przyjmuje narzeczonego. Sytuacja wymyka się spod kontroli, gdy towarzysze Kmicica wdają się w bójkę z miejscową szlachtą laudańskąDrobna, zubożała szlachta zamieszkująca zaścianki nad rzeką Laudą na Litwie, wierna rodowi Billewiczów. w karczmie w Dołach i giną z rąk Butrymów.
Rozwścieczony Andrzej dokonuje krwawego odwetu. Pali wieś Wołmontowicze i morduje jej mieszkańców. Oleńka ukrywa go przed pościgiem, ale ostatecznie wypędza. Odrzucony Kmicic porywa dziewczynę. Z opresji ratuje ją Michał Wołodyjowski. Mały Rycerz pokonuje Kmicica w pojedynku, ale doceniając jego żołnierski talent, proponuje mu służbę w swojej chorągwi.
Hańba w Kiejdanach i zdrada Radziwiłłów
Kmicic udaje się do Kiejdan. Składa przysięgę na wierność Januszowi Radziwiłłowi, hetmanowi wielkiemu litewskiemuNajwyższy dowódca wojskowy w Wielkim Księstwie Litewskim, posiadający ogromną władzę polityczną.. Podczas wieczornej uczty książę ogłasza zerwanie unii z Polską i poddanie Litwy królowi szwedzkiemu.
Większość oficerów wypowiada posłuszeństwo zdrajcy. Kmicic, spętany żołnierską przysięgą, staje po stronie Radziwiłła. Zostaje uznany za zdrajcę narodu. Ratuje jednak życie uwięzionym pułkownikom (Wołodyjowskiemu, Zagłobie i Skrzetuskim), przekonując hetmana, by odesłał ich do szwedzkiego obozu w BirżachMiasto i twierdza na Litwie, rodowa posiadłość kalwińskiej linii Radziwiłłów..
Dla XVII-wiecznego szlachcica złamanie przysięgi złożonej na krzyż było grzechem ciężkim i plamą na honorze. Kmicic początkowo wierzy, że Radziwiłł ma tajny plan ratowania ojczyzny, a jego lojalność wynika z naiwności, nie z wyrachowania.
Prawdziwe intencje magnatów Andrzej poznaje dopiero w Pilwiszkach. Bogusław Radziwiłł, brat Janusza, cynicznie wyznaje, że zależy im wyłącznie na własnej potędze i rozbiorze Rzeczypospolitej. Wzburzony Kmicic porywa Bogusława, by postawić go przed polskim królem. Plan kończy się fiaskiem. Książę strzela Andrzejowi w twarz i ucieka.
Narodziny Babinicza i obrona Jasnej Góry
Zdruzgotany Kmicic uświadamia sobie własną łatwowierność. Zmienia nazwisko na Babinicz, by inkognitoWystępowanie pod przybranym nazwiskiem w celu ukrycia swojej prawdziwej tożsamości. zmyć z siebie hańbę. Wraz z wiernym wachmistrzem Soroką i rodziną Kiemliczów rusza na południe kraju.
Dociera do Częstochowy, gdzie ostrzega przeora Kordeckiego przed planowanym atakiem Szwedów. Podczas oblężenia Jasnej GóryKlasztor paulinów w Częstochowie, najważniejsze sanktuarium maryjne w Polsce, którego obrona urosła do rangi symbolu oporu przeciwko Szwedom. Babinicz wykazuje się nadludzką odwagą. W samobójczej misji wysadza w powietrze szwedzką kolubrynęPotężne działo oblężnicze o długiej lufie, używane w XVII wieku do burzenia murów twierdz.. Zostaje pojmany i oddany w ręce zdrajcy Kuklinowskiego, który przypala mu boki pochodniami. Z opresji ratują go Kiemlicze.
Babinicz rusza na Śląsk. W górskim wąwozie ratuje życie królowi Janowi Kazimierzowi, osłaniając go przed szwedzkim pościgiem. Ciężko ranny, wyznaje monarsze swoje prawdziwe nazwisko. Król wybacza mu dawne winy.
W służbie ojczyzny i ostateczna rehabilitacja
Oczyszczony z zarzutów Kmicic otrzymuje dowództwo nad tatarskim czambułemOddział konnicy tatarskiej, charakteryzujący się ogromną mobilnością i szybkością w walce.. Prowadzi bezlitosną wojnę podjazdowąTaktyka walki polegająca na unikaniu dużych bitew, nękaniu wroga z zaskoczenia i niszczeniu jego zaplecza.. Walczy pod komendą Stefana Czarnieckiego i Pawła Jana Sapiehy.
Podczas kampanii poznaje Anusię Borzobohatą-Krasieńską i ratuje ją z rąk wrogów. Punktem kulminacyjnym jego wojennych zmagań jest bitwa pod Prostkami. Kmicic pokonuje w pojedynku Bogusława Radziwiłła. Darowuje mu jednak życie i oddaje w tatarską niewolę, pokazując wyższość moralną nad dawnym oprawcą. Bogusław jako zdrajca nie zostaje objęty królewską amnestiąAkt prawny darujący kary za popełnione przestępstwa; Bogusław Radziwiłł nie został nią objęty z powodu skali swojej zdrady..
Motyw bohatera, który pod wpływem dramatycznych wydarzeń zmienia nazwisko i odkupuje winy służbą ojczyźnie, to stały element polskiej literatury. Sienkiewicz inspirował się tu postacią Jacka Soplicy (Księdza Robaka) z „Pana Tadeusza”.
Ciężko ranny pułkownik wraca na Litwę. W kościele w Upicie dochodzi do ostatecznej rehabilitacjiPrzywrócenie dobrego imienia i czci osobie niesłusznie oskarżonej lub takiej, która odkupiła swoje winy.. Ksiądz odczytuje list od króla Jana Kazimierza, który publicznie zaświadcza o bohaterstwie Babinicza i jego zasługach dla Rzeczypospolitej. Oleńka, słysząc o czynach ukochanego, wybacza mu wszystko. Historia kończy się hucznymi zaręczynami w Wodoktach.