Potop - bohaterowie

Sposób kreowania bohaterów

Sienkiewicz połączył w TrylogiiCykl trzech powieści historycznych Henryka Sienkiewicza, w którego skład wchodzą „Ogniem i mieczem”, „Potop” oraz „Pan Wołodyjowski”. dwie tendencje znane z wcześniejszych powieści historycznych. Zrezygnował z marginalizowania wielkiej historii na rzecz jednostki, ale też nie pozwolił, by epokowe wydarzenia całkowicie przyćmiły losy zwykłych ludzi. Jego bohaterowie łączą w sobie cechy postaci z awanturniczego romansu płaszcza i szpadyGatunek literatury rozrywkowej pełen pojedynków, intryg, pościgów i nagłych zwrotów akcji. z typowymi rysami przedstawicieli swojej epoki i warstwy społecznej.

Pisarz rzadko skupia się na psychologicznych zawiłościach czy obszernych opisach przeżyć wewnętrznych. Motywacje i charaktery postaci odczytujemy bezpośrednio z ich działań. Wygląd zewnętrzny, mimika i postawa są ściśle powiązane z osobowością. Sienkiewicz obdarza swoich bohaterów kilkoma wyrazistymi, często skontrastowanymi cechami, które pozostają niezmienne nawet w skrajnych sytuacjach. Hardość Kmicica nie znika w obliczu śmierci, a zawadiacki dowcip Zagłoby ratuje go w najgorszych opresjach.

Wszystkie postacie pierwszoplanowe łączy wspólny los. Więzi przyjaźni, współpracy lub wrogości mają silne uzasadnienie w ich poglądach, stosunku do króla, patriotyzmie i religii. Pozytywni bohaterowie jednoczą się w walce o ocalenie państwa. Czarne charaktery zawsze noszą na sobie piętno zdrady.

Najważniejsze postacie w powieści

Herakliusz Billewicz

Pułkownik lekkiego znaku, podkomorzy upicki i patriarcha rodu wywodzącego się od Mendoga. Właściciel Wodokt, Lubicza i Mitrunów leżących w LaudzieOkolica na Żmudzi, gęsto zaściankami szlacheckimi osadzona, skąd wywodzili się stronnicy rodu Billewiczów.. Cieszył się ogromnym poważaniem lokalnej szlachty. Zmarł w 1654 roku na wieść o porażce Radziwiłła pod Szkłowem i wymordowaniu chorągwi laudańskiej. Pozostawił testament decydujący o losach jego wnuczki, Aleksandry.

Aleksandra Billewiczówna (Oleńka)

Wnuczka Herakliusza, postępująca zgodnie z wolą dziadka. Testament dawał jej wybór: małżeństwo z Andrzejem Kmicicem lub klasztor. Oleńka to gorąca patriotka i regalistkaOsoba bezwzględnie popierająca króla i stojąca po stronie legalnej władzy monarszej.. U mężczyzn ceni męstwo, odwagę i brak lęku przed śmiercią. Jest głęboko religijna, bezkompromisowa i odważna. Posiada „męski umysł” – zawsze kieruje się tym, co uważa za słuszne, nawet jeśli oznacza to odrzucenie ukochanego.

Tomasz Billewicz

MiecznikHonorowy urząd ziemski w dawnej Polsce; pierwotnie urzędnik noszący miecz przed królem. rosieński rezydujący w Billewiczach. Posiada cechy swoich przodków – wykazuje się męstwem podczas obrony Wołmontowicz i zakłada partię walczącą ze Szwedami po ucieczce z Taurogów. Brakuje mu jednak siły charakteru Oleńki. Łatwo ulega wpływom innych. Daje się przekonać Kmicicowi do wyjazdu do Kiejdan, a później zgadza się na małżeństwo siostrzenicy z księciem Bogusławem, zwiedziony wizją potęgi rodu Radziwiłłów.

Andrzej Kmicic

ChorążyUrząd ziemski; osoba nosząca chorągiew danej ziemi podczas pospolitego ruszenia. orszański, spadkobierca Lubicza i narzeczony Oleńki. Początkowo naiwnie wierzy w dobre intencje Janusza Radziwiłła, wiążąc się z nim przysięgą. Służy hetmanowi aż do momentu, gdy Bogusław Radziwiłł wyjawia mu prawdziwe, zdradzieckie motywacje rodu. Od tej chwili Kmicic przechodzi całkowitą przemianę. Przyjmuje nazwisko Babinicz i staje się oddanym obrońcą ojczyzny, ostatecznie odzyskując miłość i szacunek Oleńki.

Anusia Borzobohata-Krasieńska

Urodziwa panna respektowaUboga szlachcianka przebywająca na dworze magnackim, pełniąca rolę do towarzystwa. księżnej Gryzeldy Wiśniowieckiej. Była narzeczona Longinusa Podbipięty, po którym odziedziczyła majątek. Posiada niezwykły dar rozkochiwania w sobie mężczyzn, co często sprowadza na nią kłopoty – Jan Zamoyski próbuje ją nawet porwać. W Taurogach zaprzyjaźnia się z Oleńką, a ostatecznie zostaje narzeczoną Michała Wołodyjowskiego.

Charłamp

Dowódca dragonówŻołnierze walczący pieszo, ale przemieszczający się konno; rodzaj piechoty zmotoryzowanej tamtych czasów. Janusza Radziwiłła. Choć wolałby walczyć po stronie obrońców ojczyzny, pozostaje wierny swojemu panu aż do jego śmierci. Uosabia szlachetną wierność sługi, który nie opuszcza dowódcy mimo jego upadku, przegranej i ubóstwa. Po śmierci hetmana opowiada Kmicicowi o losach Oleńki i dołącza do wojsk polskich.

Soroka

WachmistrzStopień podoficerski w kawalerii, odpowiednik sierżanta w piechocie. Kmicica, całkowicie oddany swojemu dowódcy. Gotów wykonać każdy rozkaz. Opiekował się rannym Kmicicem po postrzale zadanym przez Bogusława, bronił z nim Częstochowy. Gdy wpadł w ręce księcia Bogusława i miał zostać wbity na pal, Kmicic zaryzykował wszystko, by go ocalić.

Roch Kowalski

Wierny sługa Janusza Radziwiłła, ślepo posłuszny rozkazom. Mąż wielkiej siły, lecz małego rozumu. Zmienia front dopiero wtedy, gdy Zagłoba podstępem przekonuje go, że są bliskimi krewnymi. Pod wpływem fałszywego wuja przechodzi na stronę konfederatów. Dwukrotnie próbuje zabić króla Karola Gustawa. Ginie podczas bitwy pod Warszawą z rąk Bogusława Radziwiłła.

Jan Onufry Zagłoba

Gruby szlachcic z bielmem na oku i blizną na czole. Konfabulator, samochwał, kpiarz i niezrównany szermierz słowa. Choć bywa tchórzliwy, jego największą bronią jest bystry umysł. W chwilach zagrożenia wymyśla fortele, które ratują życie jemu i przyjaciołom. Pod Białymstokiem wojsko wybiera go na regimentarzaZastępca hetmana lub dowódca powołany przez konfederację do kierowania wojskiem., jednak świadomy swoich braków militarnych, z ulgą oddaje władzę Pawłowi Sapiesze. Warchoł i pieniacz, budzący ogromną sympatię czytelników.

Rzędzian

Były pacholikSłużący, pachołek, często młody chłopak na usługach rycerza. Jana Skrzetuskiego. Niezwykle sprytny i interesowny, w każdej sytuacji dba o własne korzyści materialne. Podczas spotkania z Kmicicem każe tytułować się starostą z Wąsoszy, choć w rzeczywistości jest jedynie dzierżawcą.

Janusz Radziwiłł

Postać historyczna, wojewodaWysoki urzędnik państwowy zarządzający województwem, dowodzący w nim pospolitym ruszeniem. wileński i hetman wielki litewskiNajwyższy dowódca wojskowy w Wielkim Księstwie Litewskim.. Doskonały wódz, ale człowiek przeżarty pychą. Zamiast bronić kraju, podpisuje ugodę ze Szwedami w Kiejdanach, licząc na zdobycie korony. Umiera w osamotnieniu, opuszczony przez brata Bogusława, skłócony z Michałem Radziwiłłem, mając pełną świadomość swojej klęski. Do końca czuwa przy nim tylko wierny Charłamp.

Bogusław Radziwiłł

Postać historyczna, Książę RzeszyTytuł arystokratyczny nadawany przez cesarza rzymskiego narodu niemieckiego, dający wysoki prestiż międzynarodowy. i koniuszyUrząd dworski; pierwotnie osoba zarządzająca stajniami monarszymi. litewski, stryjeczny brat Janusza. Trzydziestopięcioletni arystokrata łączący zniewieściałość z brawurową odwagą. Cynik gardzący ojczyzną i prawdą. To on uświadamia Kmicicowi, że dla Radziwiłłów Polska to

postaw czerwonego sukna

Jerzy Michał Wołodyjowski

Słynny „mały rycerz”, mistrz szabli i znakomity żołnierz. Dowodzi chorągwią laudańską. Stale zakochany, choć obiekty jego uczuć często się zmieniają. Odbija Oleńkę porwaną przez Kmicica, a następnie pokonuje go w pojedynku. Mimo to szlachetnie wyciąga do niego pomocną dłoń. Po zdradzie Janusza Radziwiłła natychmiast wypowiada mu posłuszeństwo i staje do walki ze Szwedami.

Kiemlicze

Despotyczny stary Kiemlicz oraz jego mało rozgarnięci synowie-bliźniacy, Kosma i Damian. Chciwi i sprytni, traktują wojnę jako okazję do kradzieży koni i wzbogacenia się. Towarzyszą Kmicicowi w drodze do Częstochowy, ale nie wchodzą do klasztoru – zostają w lasach, kontynuując zbójecki proceder. Ratują torturowanego przez Kuklinowskiego Kmicica. Stary Kiemlicz ginie bohatersko w tatrzańskim wąwozie, osłaniając króla Jana Kazimierza. Bliźniacy walczą później m.in. w szturmie na Warszawę.

Michał Kazimierz Radziwiłł

KrajczyUrząd dworski; osoba odpowiedzialna za krojenie potraw na stole monarchy. litewski. W przeciwieństwie do Janusza i Bogusława, pozostaje wierny ojczyźnie i walczy przeciwko swoim krewnym. Po bitwie pod Prostkami prosi Kmicica o darowanie życia Bogusławowi, kierując się solidarnością rodową.

Paweł Sapieha

Wojewoda witebski, wierny stronnik króla Jana Kazimierza. Prawdziwy patriota, gotów zastawić cały swój majątek i opróżnić skarbiec dla ratowania Rzeczypospolitej. Dzielny i doświadczony dowódca, którego jedyną słabością jest zamiłowanie do hucznych uczt.

Jan Zamoyski

CześnikUrząd dworski; urzędnik podający królowi napoje podczas biesiad. koronny, znany jako Sobiepan. Nie zabiega o zaszczyty, nade wszystko ceniąc własną niezależność i swoje miasto – Zamość. Zauroczony Anusią Borzobohatą, próbuje podstępnie uwięzić ją w jednym ze swoich zameczków, co udaremnia Kmicic. Prezentuje niezłomną postawę podczas oblężenia Zamościa, odrzucając próby przekupstwa ze strony Karola Gustawa.

Augustyn Kordecki

PrzeorPrzełożony klasztoru w niektórych zakonach, m.in. u paulinów. klasztoru na Jasnej Górze i jego charyzmatyczny obrońca. Postać o cechach mistyka, potrafiąca przejrzeć każdy podstęp wroga. Nie ulega ani groźbom oblegających, ani namowom przerażonych mieszkańców klasztoru, którzy sugerują kapitulację.

Jan i Stanisław Skrzetuscy

Jan to słynny bohater spod Zbaraża. Na wieść o zdradzie w Wielkopolsce wyrusza z Zagłobą i swoim stryjecznym bratem Stanisławem, rotmistrzemDowódca chorągwi (podstawowej jednostki organizacyjnej) w polskiej jeździe. kaliskim, by bronić kraju. Stanisław jako jeden z nielicznych sprzeciwił się haniebnej kapitulacji pod Ujściem. Obaj bracia stanowią niedościgniony ideał rycerzy, a Jan jest dla Kmicica wzorem do naśladowania.

Stefan Czarniecki

Kasztelan kijowski, genialny dowódca i niezłomny patriota. Prowadzi wojnę szarpaną, odnosząc liczne zwycięstwa nad wojskami szwedzkimi. Uosabia upór i determinację całego narodu.

Jerzy Lubomirski

Marszałek wielki koronny. Służy ojczyźnie, walcząc ze Szwedami, ale nade wszystko ceni własną dumę i ambicję. Sienkiewicz subtelnie zapowiada w powieści jego przyszły rokosz i działania na szkodę państwa.

Jan Kazimierz

Król Polski. Upokorzony zdradą własnego narodu, zmuszony do ucieczki na Śląsk. Pobożny władca, który wraca do kraju w triumfie, stając się charyzmatycznym i kochanym przywódcą zrywu przeciwko najeźdźcom.

Obraz Szwedów w powieści

Sienkiewicz kreuje wizerunek najeźdźcy oparty na trzech głównych filarach. Po pierwsze, ukazuje potęgę militarną Szwedów. Ich regularna armia znacznie przewyższa polskie pospolite ruszenieMobilizacja całej szlachty zdolnej do noszenia broni w obliczu zagrożenia kraju. pod względem uzbrojenia, karności i doświadczenia. Szwedzi doskonale radzą sobie w oblężeniach i walce zza okopów. Z Warszawy czynią potężną twierdzę, a polscy dowódcy z podziwem patrzą na ich umiejętności inżynieryjne i sposób obozowania.

Po drugie, pisarz akcentuje odmienność religijną wroga. Szwedzi to heretycyZ punktu widzenia katolików: osoby wyznające poglądy religijne sprzeczne z dogmatami Kościoła (tu: protestanci)., którzy bezczeszczą polskie kościoły i miejsca kultu. Przed próbą obrabowania skarbca na Jasnej Górze nie powstrzymuje ich ani obietnica nietykalności złożona paulinom, ani świętość tego miejsca.

Po trzecie, Szwedzi są notorycznie niesłowni. Łamią dane Polakom przyrzeczenia natychmiast po opanowaniu terytorium, rozpoczynając grabieże i mordy. Kmicic doświadcza tego osobiście, otrzymując za sprzedane konie bezwartościowy kwit zamiast pieniędzy. Podobną wiarołomność widać podczas układów proponowanych załodze Jasnej Góry, które opierają się wyłącznie na kłamstwach i próbach wyłudzenia kapitulacji.