Znaczenie tytułu noweli
Tytuł Siłaczka pada w noweli tylko raz - z ust Pawła Obareckiego, który nazywa tak Stanisławę Bozowską po jej śmierci z wyczerpania i gruźlicy w wiejskiej szkole w Obrzydłówku. Żeromski zestawia wytrwałość Bozowskiej, uczącej dzieci mimo biedy i choroby, z konformizmem Obareckiego, który porzucił ideały pracy u podstaw dla wygodnego życia. Feminatyw w tytule podkreśla samotność wyboru bohaterki, a sama siła okazuje się nie triumfem, lecz wyrokiem - określeniem kobiety, która dosłownie wyczerpała się do śmierci.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Tytuł noweli Żeromskiego nie jest przypadkowy. „Siłaczka" to słowo, które pada w tekście tylko raz - i właśnie dlatego warto sprawdzić, w czyich ustach się pojawia i co w tym momencie znaczy.
\n\nKto jest siłaczką i dlaczego to Obarecki tak ją nazywa
\n\nSłowo „siłaczka" wypowiada Paweł Obarecki - lekarz, który niegdyś sam żywił ideały, a teraz wiedzie wygodne życie w prowincjonalnym miasteczku. Mówi o Stanisławie Bozowskiej, kiedy dowiaduje się o jej śmierci. Bozowska uczyła wiejskie dzieci w Obrzydłówku, żyjąc w nędzy, w zimnej izbie, bez środków do życia. Umarła na gruźlicę, do końca prowadząc lekcje. Obarecki patrzy na fotografię, którą po niej zostaje - i właśnie wtedy, z poczuciem wstydu i żalu, nazywa ją siłaczką.
\n\nTo określenie ma w sobie coś z podziwu i coś z wyrzutu sumienia. Obarecki rozumie, że Bozowska robiła to, o czym on tylko mówił. Jej siła nie polegała na fizycznej wytrzymałości - chorowała, głodowała, marła z zimna. Polegała na tym, że nie ustąpiła.
\n\nDosłowna warstwa tytułu
\n\nW najprostszym odczytaniu „siłaczka" to kobieta o silnym charakterze. Bozowska trwa przy swojej pracy wbrew wszystkiemu: biedzie, izolacji, chorobie. Nie narzeka, nie prosi o pomoc, nie wraca do miasta, choć miałaby po temu okazję. Jej wytrwałość jest demonstrowana przez Żeromskiego bardzo konkretnie - przez szczegóły: podarte buty, mróz wdzierający się przez szpary, dzieci uczące się czytać przy tłustej świecy.
\n\nTa dosłowna „siła" jest jednak niszcząca. Bozowska dosłownie wycieńcza się do śmierci. Żeromski nie gloryfikuje jej poświęcenia jako pięknego - pokazuje je jako dramatyczne, a zarazem nieuchronne, bo wynika z samej struktury jej charakteru. Ona inaczej nie potrafi.
\n\nTytuł jako kontrast z Obareckim
\n\nSiła Bozowskiej nabiera pełnego znaczenia dopiero zestawiona z postawą Obareckiego. On też kiedyś miał plany - chciał leczyć chłopów, nieść oświatę, żyć dla innych. Skończyło się na ożenku z bogatą mieszczką, ordynacji w miasteczku i stopniowym zatraceniu dawnych ideałów. Obarecki jest antytezą siłaczki: człowiekiem, który się ugina.
\n\nTytuł wskazuje więc nie tylko na Bozowską, lecz pośrednio piętnuje wszystkich, którym brakuje tej siły. Jest oskarżeniem przez kontrast. Siłaczka istnieje jako kategoria moralna, bo obok niej istnieje konformiści - i to właśnie on musi ją tak nazwać, kiedy jej już nie ma.
\n\nSymboliczne znaczenie - mit siłaczki w kontekście pozytywizmu
\n\nŻeromski pisał nowelę w duchu pozytywistycznej idei pracy u podstaw: przekonania, że inteligencja ma obowiązek edukować najuboższe warstwy społeczeństwa. Bozowska jest wcieleniem tego postulatu - i zarazem jego tragedią. Praca u podstaw w jej wydaniu nie jest projektem społecznym z sukcesem, tylko śmiertelnym wysiłkiem jednostki w obojętnym świecie.
\n\nTytuł „Siłaczka" nie brzmi triumfalnie. To nie jest pochwała bohaterki - albo raczej: jest pochwałą, ale gorzką. Żeromski pokazuje, że społeczeństwo, które potrzebuje takich poświęceń, żeby w ogóle funkcjonować, jest chore. Siłaczka ginie, bo system jej nie wspiera. Jej siła jest zarazem wielkością i wyrokiem.
\n\nFeminatyw jako wybór autorski
\n\nŻeromski mógł zatytułować nowelę inaczej - „Idealistka", „Nauczycielka", „Poświęcenie". Wybrał „Siłaczkę". Feminatyw nie jest tu bez znaczenia: kobieta jako siłaczka to figura, która w realiach epoki była szczególnie wymowna. Bozowska działa samotnie, bez wsparcia instytucji, rodziny ani partnera. Jej siła jest tym bardziej uderzająca, że społeczeństwo końca XIX wieku nie stwarzało kobietom warunków do takiego wyboru. Ona ten wybór mimo wszystko czyni.
\n\nJednocześnie słowo „siłaczka" ma w sobie coś tragicznego - przyrostek wskazuje na aktywność, wysiłek, nieustanne napięcie. Siłaczka to ktoś, kto dźwiga ciężar, który ją przerasta. Nie bohaterka - pracownica, która pada.
\n\nTytuł a struktura noweli
\n\nNowela jest zbudowana na retrospekcji: Obarecki wraca myślami do Bozowskiej już po jej śmierci. Tytuł poznajemy zatem wcześniej niż samą bohaterkę - i przez całą lekturę wiemy, że historia skończy się śmiercią. To napięcie między słowem „siłaczka" a wiedzą o klęsce Bozowskiej jest wpisane w kompozycję tekstu. Siła nie uratowała. Tytuł staje się przez to rodzajem epitafium - pochwalnym, ale też smutnym.