Motyw niespełnionej miłości w »Siłaczce«

Motyw w skrócie

Niespełniona miłość w Siłaczce Żeromskiego nie jest dramatem porzucenia ani zdrady - to historia dwojga ludzi, których uczucie rozeszło się z życiem zanim zdążyło dojrzeć. Stanisława Bozowska i Paweł Obarecki kochali się w młodości, ale każde poszło inną drogą: ona wybrała nauczanie wiejskich dzieci w Obrzydłówku, życie w skrajnej biedzie i wierność pozytywistycznemu ideałowi, on - małżeństwo z dobrze urodzoną kobietą, praktykę lekarską i wygodny kompromis z rzeczywistością. Gdy Obarecki przyjeżdża do Obrzydłówka i zastaje Bozowską umierającą na tyfus, uświadamia sobie, że stracił coś, czego nie da się odzyskać. Żeromski buduje ten motyw na kontraście: siła uczucia sprzed lat i bezsilność, z jaką Obarecki patrzy na skutki własnych wyborów.

Jak motyw się przejawia?

Portret w mieszkaniu - wspomnienie zamiast obecności

Gdy Obarecki wchodzi do izby, w której mieszka i umiera Bozowska, jego wzrok pada na własne zdjęcie wiszące na ścianie. Ten szczegół mówi więcej niż jakakolwiek deklaracja uczuć: kobieta przez lata przechowywała wizerunek mężczyzny, który ją opuścił, a raczej - nie wybrał. Portret wisi tam jak dowód nieodwzajemnionej wierności. Obarecki staje twarzą w twarz z dowodem tego, że Bozowska nigdy nie zapomniała, podczas gdy on ułożył sobie życie na nowych zasadach. Scena jest pozbawiona dialogu o uczuciach, a mimo to właśnie ona jest emocjonalnie najcięższa.

Rozmowa przy łóżku chorej

Obarecki próbuje rozmawiać z Bozowską jak lekarz z pacjentką, ale granica między profesją a przeszłością bardzo szybko się zaciera. Bozowska jest wyniszczona, gorączkuje, ledwo mówi - a jednak zachowuje spokój i pewien rodzaj dumy. Nie żali się, nie wyrzuca mu dawnych wyborów. Ta powściągliwość boli bardziej niż pretensje. Obarecki widzi kobietę, która swoją miłość - do niego i do idei pracy organicznej - przetworzyła w poświęcenie, a on sam swoje uczucie wymienił na społeczną pozycję. Między nimi nie ma już nic do powiedzenia, bo wszystko zostało już powiedziane decyzjami, nie słowami.

Śmierć Bozowskiej jako ostateczne zamknięcie

Bozowska umiera, zanim Obarecki zdąży cokolwiek naprawić - choć i tak nie wiadomo, co miałby naprawiać. Żeromski nie daje bohaterowi żadnej szansy na gest odkupienia. Śmierć kobiety nie jest tu sentymentalną pointą romantycznej historii, lecz konsekwencją wyborów - jej własnych i jego. Ona wybrała Obrzydłówek zamiast siebie, on wybrał siebie zamiast niej. Ich miłość nie przegrała z trzecią osobą ani z przypadkiem - przegrała z dwoma różnymi odpowiedziami na pytanie, co jest w życiu ważne.

Funkcja motywu

Niespełniona miłość pełni w noweli funkcję moralnego lustra, w którym Obarecki ogląda siebie bez retuszu. Żeromski konstruuje tę postać jako człowieka z gruntu niepozbawionego wrażliwości - Obarecki czuje, rozumie, cierpi. Problem w tym, że czuje za późno i rozumie za późno. Motyw miłosny pozwala autorowi pokazać, że konformizm ma swoją cenę nie tylko w sferze publicznej, lecz i najprywatniejszej.

Żeromski używa niespełnionego uczucia również po to, by wyostrzyć kontrast między dwiema postawami wobec życia. Bozowska, decydując się na pracę w Obrzydłówku, de facto rezygnuje z możliwości szczęścia osobistego - ale robi to świadomie i konsekwentnie do końca. Obarecki wybrał szczęście osobiste w konwencjonalnym sensie i wyszedł na tym gorzej: żyje, ale ogląda ruiny tego, co mogło być. Miłość staje się więc testem charakteru - i Obarecki ten test oblewa nie dramatycznie, lecz po cichu, co boli bardziej.

Na poziomie przesłania całej noweli motyw ten wzmacnia pesymistyczną diagnozę Żeromskiego: idealizm niszczy tych, którzy go wyznają, a konformizm degraduje tych, którzy go wybierają. Nie ma tu wygranej. Miłość Bozowskiej i Obareckiego mogła być przestrzenią, w której obie postawy dałyby się pogodzić - ale ta przestrzeń okazała się zbyt wąska na ambicje i zbyt krucha na biedę.