Czas cykliczny w „Stu latach samotności”
Czas w powieści Gabriela Garcíi Márqueza łączy linearną historię rodu Buendiów z nieuchronnym, cyklicznym powtarzaniem się ludzkich losów. Kolejne pokolenia dziedziczą nie tylko imiona przodków, ale również ich cechy charakteru, błędy i skłonność do kazirodztwa. Ta zapętlona struktura prowadzi ostatecznie do wypełnienia się proroctwa Melquiadesa i całkowitego zniszczenia Macondo.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Między postępem a powtórzeniem
Fabuła na pierwszy rzut oka wydaje się prosta i ułożona chronologicznie. José Arcadio Buendía poślubia swoją kuzynkę, Úrsulę Iguarán. Wraz z grupą osadników zakładają MacondoFikcyjna wioska w Kolumbii, odcięta od świata, będąca areną wszystkich wydarzeń powieści.. Obserwujemy narodziny osady, jej rozkwit, a następnie powolny upadek. Finałem jest moment, gdy potężny huragan zmiata z powierzchni ziemi dom i ostatniego potomka rodu. Czas biegnie tu nieubłaganie ku ostatecznemu unicestwieniu.
Jednak w te linearne ramy Márquez wpisuje strukturę cykliczną. Wydarzenia, zachowania i relacje powtarzają się jak w zamkniętym obiegu.
Brzemię imienia
Najbardziej wyrazistym dowodem na zapętlenie czasu są imiona bohaterów. W ciągu siedmiu pokoleń rodziny Buendía pojawia się pięciu mężczyzn o imieniu José Arcadio i aż dwudziestu dwóch noszących imię Aureliano. Wraz z imieniem dziedziczą oni konkretne predyspozycje.
Z reguły ci, którzy nazywają się José Arcadio, są impulsywni, potężnie zbudowani i przedsiębiorczy. Z kolei Aureliano to mężczyźni opanowani, skłonni do refleksji, często wycofani i samotni. Ten powtarzalny rytm potęgują kolejne przypadki kazirodztwa. Rodzina nieustannie krąży wokół tego samego grzechu, próbując oszukać przeznaczenie.
Język, który zagina czas
Cykliczność widać wyraźnie w samej konstrukcji narracji. Słynne zdanie otwierające powieść: „Wiele lat później, gdy stanął przed plutonem egzekucyjnym, pułkownik Aureliano Buendía przypomniał sobie owo odległe popołudnie, kiedy ojciec zabrał go ze sobą do obozu Cyganów, żeby mu pokazać lód”, to klasyczna prolepsisWyprzedzenie narracyjne; przywołanie wydarzenia, które w porządku chronologicznym ma nastąpić później.. Podobny zabieg autor stosuje dwa pokolenia później wobec Aureliano Drugiego na łożu śmierci.
Úrsula, najstarsza z rodu, jako pierwsza dostrzega tę pułapkę. Kiedy widzi, jak José Arcadio Drugi poszerza kanał, a Aureliano Triste sprowadza do Macondo kolej, z przerażeniem stwierdza, że czas nie płynie do przodu, ale kręci się w kółko.
Zaburzenia chronologii i współistnienie przeszłości, teraźniejszości oraz przyszłości to jedne z głównych cech realizmu magicznego. W tym nurcie literackim czas rzadko jest wektorem – przypomina raczej labirynt lub spiralę, w której zmarli swobodnie funkcjonują obok żywych, a przyszłość jest z góry zapisana.
Zepsuta oś i proroctwo Melquiadesa
Cykle stanowią dla rodziny Buendía formę mitycznego odrodzenia. Kazirodcze małżeństwo założycieli rodu to rodzaj grzechu pierworodnego. Inicjowanie kolejnych pętli czasu pozwala jedynie opóźnić nieunikniony upadek. W końcu jednak mechanizm ulega zużyciu.
Doskonale podsumowuje to Pilar TerneraLokalna wróżka i kurtyzana, matka nieślubnych dzieci z rodu Buendiów, żyjąca ponad 140 lat.:
„...historia rodziny jest mechanizmem nieuchronnych powtórzeń, kołem, które obracałoby się w nieskończoność, gdyby nie postępujące i nieodwracalne zniszczenie osi.”
Gdy oś czasu linearnego pęka, odtworzenie mitycznego koła staje się niemożliwe. Maszyna zatrzymuje się, a Macondo znika z mapy.
Wszystko zapisane z góry
W świecie stworzonym przez Márqueza przeszłość, teraźniejszość i przyszłość współistnieją w jednym wymiarze. Duchy zmarłych, takie jak José Arcadio Buendía przywiązany do kasztanowca czy stary Cygan Melquiades, przenikają do codzienności żywych.
Pergaminy pozostawione przez Melquiadesa stanowią ostateczny dowód na to, że czas jest iluzją. Cygan spisał całą historię Macondo i siedmiu pokoleń rodu na sto lat przed jej zakończeniem. Zrobił to tak, jakby wszystkie wydarzenia działy się jednocześnie. Ostatni z rodu, Aureliano Babilonia, odczytując proroctwo w chwili jego spełniania się, uświadamia sobie, że całe życie rodziny było z góry zapisanym tekstem.