Szewcy

Geneza i awangardowa forma

Dramat powstawał w latach 1927–1934. Witkacy stworzył dzieło na wskroś awangardowe, łamiące dotychczasowe konwencje teatralne. Tekst realizuje założenia Teorii Czystej FormyTeoria Czystej Formy Koncepcja Witkacego zakładająca, że sztuka powinna wywoływać w odbiorcy uczucie metafizycznego niepokoju poprzez odrzucenie realizmu i logiki życiowej na rzecz czystej konstrukcji formalnej.. Autor zrezygnował z tradycyjnej psychologii postaci i spójnej fabuły, stawiając na szokowanie widza i wywołanie w nim metafizycznego dreszczu.

Rewolucja jako wieczne koło

Fabuła opiera się na trzech kolejnych przewrotach społecznych. Buntują się szewcy. Rzemieślnicy mają dość monotonnej pracy i domagają się sensu istnienia. Każda rewolucja, zamiast obiecywanej wolności, przynosi jednak nowy, brutalniejszy system opresji. Zmiana władzy to tylko przetasowanie na szczycie, a jednostka zawsze pozostaje zniewolona.

Historia w dramacie zatacza koło. Każda nowa władza powiela błędy poprzedników. Zwycięża katastrofizmKatastrofizm Przekonanie o nieuchronnej zagładzie współczesnej cywilizacji, upadku wartości i kultury, bardzo popularne w literaturze dwudziestolecia międzywojennego.. Nowy ustrój dehumanizuje człowieka, sprowadzając go do trybiku w maszynie. Sama praca szewska symbolizuje alienację. To czynność mechaniczna, pozbawiona głębszego sensu, odzwierciedlająca wewnętrzną pustkę bohaterów. Witkacy wieszczy ostateczny upadek kultury zachodniej, pochłoniętej przez szarą, zuniformizowaną masę.

Bohaterowie jako idee

Postaci w dramacie to raczej uosobienia konkretnych postaw niż ludzie z krwi i kości. Sajetan Tempe, mistrz szewski, reprezentuje bunt intelektualny. Targa nim egzystencjalna nuda i pożądanie. Jego główny przeciwnik to Prokurator Robert Scurvy, obrońca burżuazyjnego porządku, który z czasem sam pada ofiarą historii i ulega zwierzęcej degradacji.

Księżna Irina Wsiewołodowna Zbereźnicka-Podberezka emanuje erotyzmem i dekadencją. Reprezentuje zepsucie wyższych sfer. Z kolei Hiper-Robociarz oraz czeladnicy Józek i Jędrek to uosobienie ślepych, podatnych na manipulację mas, które ostatecznie stają się narzędziem w rękach technokratów.

Język i groteska

Język utworu celowo drażni odbiorcę. Witkacy swobodnie miesza skomplikowany żargon filozoficzny z rynsztokowymi wulgaryzmami. Tworzy absurdalne neologizmyNeologizm Nowy wyraz utworzony w danym języku, często na potrzeby konkretnego utworu literackiego, by nazwać nieistniejące wcześniej zjawiska.. Dominuje wszechobecna groteskaGroteska Kategoria estetyczna łącząca sprzeczności: komizm z tragizmem, absurd z logiką, piękno z brzydotą, często deformująca rzeczywistość.. Ten chaos komunikacyjny ma głębokie uzasadnienie. Rozpad języka idzie w parze z całkowitym rozpadem świata przedstawionego.

Kontekst maturalny

Na egzaminie maturalnym utwór pojawia się najczęściej przy tematach związanych z obrazem rewolucji, katastrofizmem i funkcją groteski w literaturze. Zestawienie dramatu z Nie-Boską komedią Zygmunta Krasińskiego pozwala pokazać ewolucję motywu buntu społecznego. Witkacy czerpie też pełnymi garściami z pesymistycznej filozofii Friedricha Nietzschego i Arthura Schopenhauera.

W „Szewcach” nie ma zwycięzców. Każda rewolucja pożera własne dzieci, a człowiek pozostaje uwięziony w błędnym kole przemocy, nudy i bezsensownej pracy.

To brutalna diagnoza nowoczesności. Mimo upływu lat, mechanizmy opisane przez Witkacego pozostają niepokojąco aktualne.