Utopia - plan wydarzeń
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 6 min
Morus przybywa do Antwerpii
Tomasz Morus wyrusza do Flandrii z misją dyplomatyczną z polecenia króla Henryka VIII. Zatrzymuje się w Antwerpii. Tam spotyka swojego dawnego przyjaciela, Piotra Egidiusza.
Poznanie Rafała Hitlodeja
Egidiusz przedstawia Morusowi Rafała Hitlodeja. To doświadczony żeglarz i filozof, który towarzyszył Amerigo Vespucciemu w jego wyprawach. Hitlodej zwiedził świat daleko wykraczający poza znane granice Europy.
Spór o służbę na dworze
Morus i Egidiusz gorąco namawiają podróżnika, aby zaoferował swoją wiedzę jednemu z europejskich monarchów. Hitlodej stanowczo odmawia. Uważa, że mądrzy ludzie nie mają czego szukać na dworach pełnych ignorancji i wszechobecnego pochlebstwa.
Krytyka angielskiego prawa karnego
Hitlodej wspomina dawną dyskusję w domu arcybiskupa Jana Mortona. Podróżnik bezlitośnie obnażył tam absurd karania złodziei śmiercią. Angielskie prawo wolało stawiać kolejne szubienice, zamiast zwalczać prawdziwe przyczyny przestępczości, czyli skrajne ubóstwo.
Problem włóczęgostwa i grodzenia pól
Filozof wskazuje na zjawisko grodzenia pól. Szlachta masowo wyrzuca chłopów z ich gospodarstw, tworząc armię zdesperowanych włóczęgów. Państwo najpierw produkuje nędzarzy, a potem karze ich za kradzieże chleba.
Krytyka wojen i polityki zagranicznej
Władcy Europy skupiają się wyłącznie na podbojach terytorialnych. Hitlodej zauważa, że królowie wolą przelewać krew o nowe ziemie, zamiast mądrze zarządzać własnym krajem. Królewscy doradcy z kolei poprą każde militarne szaleństwo, byle tylko utrzymać się przy władzy.
Teza o własności prywatnej jako źródle zła
Podróżnik stawia radykalną tezę. Dopóki istnieje własność prywatna, a pieniądz jest miarą wszystkiego, zbudowanie sprawiedliwego państwa pozostaje mrzonką. To stwierdzenie płynnie otwiera drogę do opisu idealnego ustroju.
Geografia i historia wyspy
Hitlodej kreśli geografię Utopii. Pierwotnie był to półwysep, ale legendarny król Utopus kazał przekopać przesmyk, odcinając ląd od kontynentu. Wyspa liczy pięćdziesiąt cztery identyczne miasta. Zbudowano je według jednego planu, aby zapobiec jakiejkolwiek rywalizacji o dominację.
Ustrój polityczny - syfograntowie i traniboritowie
Społeczeństwo opiera się na systemie przedstawicielskim. Każde trzydzieści rodzin wybiera urzędnika zwanego syfograntem. Grupy syfograntów wyłaniają traniboritów. Ci z kolei, wspólnie z dożywotnim księciem, tworzą radę państwa. Władza opiera się na wyborach, a nie na arystokratycznym dziedziczeniu.
Zniesienie własności prywatnej
Obywatele Utopii nie posiadają absolutnie niczego na własność. Domy, pola uprawne i pełne dóbr magazyny należą do całej wspólnoty. Co dziesięć lat mieszkańcy wymieniają się domami w drodze losowania. Zapobiega to budowaniu prywatnych majątków i zbytniemu przywiązaniu do rzeczy.
Organizacja pracy i sześciogodzinny dzień roboczy
Każdy mieszkaniec musi opanować konkretne rzemiosło. Praca zajmuje im zaledwie sześć godzin dziennie. Resztę doby Utopianie przeznaczają na sen, odpoczynek, wspólne uczty i dobrowolną naukę. System eliminuje problem próżniactwa warstw wyższych.
Rolnictwo jako obowiązek wszystkich
Nie istnieje tu sztywny podział na chłopów i mieszczan. Każdy obywatel ma obowiązek odbyć dwuletnią służbę w gospodarstwach wiejskich. Dzięki temu całe społeczeństwo potrafi uprawiać ziemię i dbać o bezpieczeństwo żywnościowe wyspy.
Wspólne posiłki i organizacja życia rodzinnego
Życie codzienne toczy się w sferze publicznej. Utopianie spożywają posiłki w ogromnych, wspólnych salach jadalnych. Starsi obywatele zajmują tam specjalnie wyznaczone miejsca. Ich autorytet ma naturalnie powstrzymywać młodzież przed nieobyczajnym zachowaniem.
Podróże i przepustki
Wolność osobista ustępuje miejsca dyscyplinie. Nikt nie może opuścić swojego miasta bez oficjalnej, pisemnej przepustki od urzędników. Surowe ograniczenia w podróżowaniu gwarantują, że żaden obywatel nie będzie uchylał się od codziennej pracy na rzecz państwa.
Pieniądz i złoto jako symbol pogardy
Utopianie z premedytacją niszczą kult bogactwa. Złoto i srebro służą im wyłącznie do wyrobu nocników oraz ciężkich kajdan dla niewolników. To celowe odwrócenie europejskiej hierarchii wartości. Obywatele od dziecka uczą się pogardy dla błyszczących kruszców.
Handel zagraniczny i samowystarczalność
Wyspa jest w pełni samowystarczalna, ale prowadzi handel z sąsiadami. Eksportuje ogromne nadwyżki żywności i surowców. Zarobione w ten sposób pieniądze trafiają do państwowego skarbca. Służą wyłącznie jako żelazna rezerwa na wypadek wojny lub niespodziewanej klęski żywiołowej.
Nauka i wykształcenie
Edukacja to fundament utopijnego społeczeństwa. Wszyscy obywatele potrafią czytać i pisać. Codziennie przed świtem odbywają się publiczne wykłady. Choć udział w nich jest dobrowolny, sale pękają w szwach. Wiedza przestała być elitarnym przywilejem.
Prawo i sądownictwo - prostota przepisów
System prawny wyspy jest niezwykle zwięzły. Obowiązuje zaledwie garstka przepisów, napisanych prostym i zrozumiałym językiem. Utopianie odrzucają zawiłe kodeksy. Traktują skomplikowane prawo jako narzędzie ucisku biednych przez bogatych. Brak tu również zawodowych adwokatów.
Kary i stosunek do przestępców
Państwo rzadko stosuje karę śmierci. Najcięższe przewinienia karane są zamianą w niewolnika. Skazaniec wykonuje najcięższe prace fizyczne na rzecz wspólnoty. Jeśli wykaże skruchę i poprawę, władze mogą przywrócić mu pełną wolność.
Stosunek do wojny i najemnicy
Mieszkańcy wyspy szczerze gardzą rozlewem krwi. Jeśli jednak muszą walczyć, robią to z żelazną konsekwencją. Zamiast posyłać do boju własnych obywateli, masowo wynajmują Zapoletów. Wolą poświęcić życie opłaconych barbarzyńców niż narażać swoich bliskich.
Tolerancja religijna i wielość kultów
W państwie panuje szeroka tolerancja religijna. Obywatele wyznają różne kulty, od czci ciał niebieskich po wiarę w jednego stwórcę. Wymaga się od nich jedynie wiary w nieśmiertelność duszy i boską opatrzność. Ateiści nie są prześladowani, ale tracą prawo do piastowania jakichkolwiek urzędów publicznych.
Stosunek do śmierci i eutanazja
Społeczeństwo wykazuje pragmatyczne podejście do cierpienia. Gdy ktoś choruje nieuleczalnie i znosi straszliwe bóle, kapłani mogą zaproponować mu dobrowolne zakończenie życia. Decyzja zawsze należy do pacjenta. Jeśli chory odmawia, wspólnota nadal otacza go troskliwą opieką.
Ocena Utopii przez Morusa-narratora
Opowieść Hitlodeja dobiega końca. Morus przyznaje w myślach, że wiele rozwiązań z Utopii zasługuje na podziw. Pozostaje jednak głęboko sceptyczny wobec całkowitego zniesienia własności prywatnej i pieniądza. Ten wyraźny dystans narratora sprawia, że czytelnik sam musi ocenić, czy przedstawiony system to genialny ideał, czy niebezpieczna iluzja.
- Spotkanie z Hitlodejem – wprowadzenie doświadczonego podróżnika, który na własne oczy widział alternatywny model społeczeństwa.
- Krytyka angielskiego prawa karnego – brutalne obnażenie absurdów szesnastowiecznej Europy, gdzie za kradzież chleba karano śmiercią.
- Odrzucenie własności prywatnej – główny fundament ideowy, na którym opiera się cała konstrukcja idealnego państwa.
- Opis ustroju Utopii – drobiazgowa prezentacja państwa bez pieniądza, podziałów klasowych i wyzysku.
- Sceptyczna konkluzja Morusa – narrator zachowuje dystans do usłyszanej wizji, pozostawiając ostateczną ocenę czytelnikowi.