Kontekst historyczny i filozoficzny utworu

Tomasz Morus tworzył swoje dzieło w latach 1515–1516, gdy Europa stała u progu głębokich przemian. Wyprawy Kolumba, Vespucciego i da Gamy rozbiły dotychczasowy obraz świata. Okazało się, że gdzieś za horyzontem istnieją ludy żyjące według zupełnie innych reguł niż te, które dyktowała łacińska cywilizacja chrześcijańska. To był potężny impuls. Skłaniał do pytania o możliwość zbudowania zupełnie innego porządku społecznego.

Anglia, którą Morus znał z autopsji jako prawnik i wysoki urzędnik królewski, przeżywała brutalną transformację. GrodzeniaProces odbierania chłopom wspólnych pastwisk przez lordów, by przeznaczyć je na bardziej opłacalny wypas owiec. wypędzały chłopów z ziemi, zasilając szeregi żebraków i skazańców. Morus opisuje to wprost w pierwszej księdze, wkładając w usta Rafała Hitlodeja słynną frazę:

Owce (...) stały się tak żarłoczne i dzikie, że połykają samych ludzi.

Tam, gdzie wypasano owce pod sukno, brakowało miejsca dla rolników. Nierówność majątkowa, korupcja europejskich dworów i bezsensowne wojny dynastyczne posłużyły za konkretny materiał do ostrej krytyki.

Równolegle trwał ferment religijny. Książka powstała zaledwie rok przed wystąpieniem Marcina LutraNiemiecki teolog, którego 95 tez z 1517 roku zapoczątkowało reformację i rozłam w Kościele zachodnim.. Kościół był instytucją potężną i polityczną, a wielu humanistów domagało się jego odnowy. Utopianie tymczasem wyznają religię opartą na rozumie i tolerancji. Różne kulty współistnieją tam pod jednym dachem bez groźby inkwizycji.

Platoński fundament i jego modyfikacje

Najważniejszym filozoficznym rozmówcą Morusa jest Platon. Jego Państwo oraz Prawa ukształtowały pomysł wyspy równie silnie, co raporty z zamorskich wypraw. Autor przejął od greckiego myśliciela kilka fundamentalnych założeń. Zło społeczne wynika z prywatnej własności i pychy. Rządzić powinien ktoś rozumny, a nie tylko bogaty lub dobrze urodzony. Ład publiczny wymaga celowego wychowania obywateli.

Różnice są jednak drastyczne. Platoński model opiera się na sztywnej hierarchii: filozofowie rządzą, żołnierze strzegą, rzemieślnicy pracują. W Utopii pracują wszyscy bez wyjątku. Każdy spędza przy rzemiośle lub rolnictwie sześć godzin dziennie. Morus zdemokratyzował platońską wizję, zasilając ją etyką chrześcijańską i renesansowym humanizmemPrąd umysłowy epoki odrodzenia, stawiający w centrum zainteresowania człowieka, jego godność i wszechstronny rozwój.. Hitlodej nie jest platońskim królem-filozofem. To podróżnik i świadek lepszych rozwiązań.

Wśród antycznych inspiracji pojawia się też Arystoteles. Morus podziela jego przekonanie, że człowiek jest z natury istotą społeczną, a dobre prawo kształtuje dobre obyczaje. Utopianie są dobrzy, ponieważ żyją w instytucjach, które to dobro ułatwiają.

Nowy Świat jako paliwo dla wyobraźni

Morus nałogowo czytał relacje z nowo odkrytych lądów. Amerigo VespucciWłoski kupiec i nawigator. Od jego imienia pochodzi nazwa Ameryka. Udowodnił, że odkryte przez Kolumba lądy to nowy kontynent. opublikował swoje Mundus Novus w 1503 roku. Przez dekadę ta niewielka książka krążyła po Europie w dziesiątkach wydań. Rafał Hitlodej – narrator zwiedzający wyspę – zostaje przedstawiony jako uczestnik wypraw Vespucciego. Morus celowo zakotwicza fikcję w realnych odkryciach. Chce, aby czytelnik zawahał się przed odrzuceniem tej opowieści jako zwykłej bajki.

Sieć renesansowych umysłów

Dzieło nie powstało w próżni. Angielski myśliciel należał do elitarnej sieci humanistów, którzy wymieniali się rękopisami przez całą Europę. Jego najbliższy przyjaciel intelektualny, Erazm z RotterdamuWybitny holenderski filolog i filozof. Krytykował nadużycia Kościoła, propagując powrót do źródeł chrześcijaństwa., wydał w 1509 roku Pochwałę głupoty. Była to satyra na ten sam zepsuty świat, który Morus chciał naprawić. Erazm używał ironii. Morus stworzył całościowy projekt. Obaj zgadzali się, że władca musi kierować się rozumem i dobrem wspólnym.

Pierwsza część rozmowy z Hitlodejem toczy się w Antwerpii przy udziale Piotra Egidiusza. To klasyczny dialog humanistycznyGatunek literacki popularny w renesansie, wzorowany na antyku. Przedstawia dyskusję uczonych na tematy filozoficzne lub polityczne.. Uczeni mężowie dyskutują, czy mędrzec powinien angażować się w brudną politykę. Postać Morusa pozostaje sceptyczna wobec służby królewskiej, podczas gdy Hitlodej prezentuje radykalne poglądy. Ta scena odzwierciedla prawdziwy dylemat autora. Pisał książkę, będąc jednocześnie wysokim urzędnikiem na dworze Henryka VIII.

Krytyka czy gotowy projekt?

Filozoficznie tekst balansuje między dwiema tradycjami. Z jednej strony przypomina stoicką diagnozę chorób wspólnoty, których źródłem są pycha i chciwość. Z drugiej – to racjonalistyczny projekt. Państwo daje się zorganizować lepiej, jeśli odrzucimy przesądy na rzecz czystego rozumu.

Morus nigdy nie rozstrzyga, czy opisany ustrój jest w ogóle możliwy do zrealizowania. Sama nazwa wyspy – utworzona z greckiego ou-toposNeologizm stworzony przez Morusa z języka greckiego, oznaczający dosłownie „nie-miejsce” lub „miejsce, którego nie ma”. – zostawia pytanie otwarte. Czy to tylko intelektualne marzenie? Ostrzeżenie przed radykalizmem? A może konkretny przepis na reformę? Każde z tych odczytań znajduje uzasadnienie w tekście. Odmowa podania prostej odpowiedzi w czasach pełnych fanatyzmu to prawdopodobnie najważniejszy filozoficzny gest w całej książce.