Geneza, gatunek, czas i miejsce akcji

Okoliczności i czas powstania

Tomasz Morus tworzył Utopię w szczególnym momencie życia. Był uznanym prawnikiem, dyplomatą na dworze Henryka VIII i humanistąPrąd umysłowy epoki renesansu, stawiający w centrum zainteresowania człowieka, jego rozum i wszechstronny rozwój. zaprzyjaźnionym z Erazmem z Rotterdamu. Proces pisania przebiegał dwuetapowo. Księga II, zawierająca właściwy opis wyspy, powstała około 1515 roku we FlandriiHistoryczna kraina w zachodniej Europie, w XVI wieku ważny ośrodek handlu i rzemiosła, obecnie część Belgii.. Morus przebywał tam jako delegat króla w sprawach handlowych. Negocjacje się przeciągały, więc wolny czas poświęcił na pisanie.

Księga I, stanowiąca ramę kompozycyjnąZabieg literacki polegający na wprowadzeniu opowieści głównej wewnątrz innej, zewnętrznej historii. i ostrą krytykę ówczesnej Europy, została napisana rok później po powrocie do Anglii. Gotowe dzieło Morus zadedykował Piotrowi Egidiuszowi. Całość ukazała się drukiem w 1516 roku w LowaniumMiasto w dzisiejszej Belgii, w epoce renesansu prężny ośrodek uniwersytecki i wydawniczy., w oficynie Dirka Martensa. Ogromną rolę odegrał tu Erazm z Rotterdamu. Przygotował on edycję do druku i zadbał o dołączenie listów pochwalnych od znanych myślicieli, nadając książce odpowiednią rangę.

Inspiracje autora

Autor czerpał z kilku źródeł. Oczywistym punktem odniesienia była platońska Republika z jej wizją państwa rządzonego przez rozum, podziałem pracy i wspólnotą dóbr. Morus przełamał jednak ten schemat konkretem i ironią. Silną inspiracją były też relacje z wielkich odkryć geograficznychSeria wypraw morskich na przełomie XV i XVI wieku, która poszerzyła wiedzę Europejczyków o świecie i doprowadziła do odkrycia m.in. Ameryki.. Szczególne wrażenie zrobiły na nim dzienniki Amerigo Vespucciego, opisujące ludy żyjące bez własności prywatnej. Fikcyjny narrator dzieła, Rafał Hitlodej, został wykreowany właśnie na jednego z żeglarzy towarzyszących Vespucciemu.

Wizja idealnej wyspy wyrastała z buntu przeciwko ówczesnej polityce. Szesnastowieczna Anglia mierzyła się z problemem grodzeńProces odbierania chłopom ziemi uprawnej przez właścicieli ziemskich w celu przekształcenia jej w pastwiska dla owiec.. Właściciele ziemscy masowo wypędzali chłopów, by hodować owce na wełnę.

Owce, które zazwyczaj są tak łagodne i tak mało jedzą, teraz (...) stały się tak żarłoczne i dzikie, że pożerają samych ludzi.

Ten cytat z Księgi I nie jest literacką metaforą. To dosłowne oskarżenie ówczesnej polityki agrarnej, którą Morus obserwował na własne oczy.

Gatunek – między traktatem a fikcją

Utopia wymyka się prostym klasyfikacjom. Formalnie przypomina dialog filozoficznyGatunek literacki wywodzący się ze starożytności, w którym poglądy prezentowane są w formie rozmowy dwóch lub więcej postaci. wzorowany na tradycji antycznej. Zawiera jednak silny element narracyjny i geograficzny, upodabniający ją do powieści podróżniczej. Wprowadzenie samego siebie jako postaci rozmawiającej z Hitlodejem w Antwerpii zaciera granicę między fikcją a rzeczywistością.

Dzieło Morusa stało się prototypem nowego gatunku – utopiiGatunek literatury dydaktycznej przedstawiający idealny ustrój polityczny i społeczny, funkcjonujący w odizolowanej przestrzeni.. Ustanowiło konwencję odizolowanej wyspy jako miejsca perfekcyjnego porządku społecznego. Ten schemat naśladowali później inni twórcy, od Tommaso Campanelli w Mieście Słońca po Jonathana Swifta w Podróżach Guliwera.

Struktura i podział na księgi

Utwór dzieli się na dwie zróżnicowane tematycznie części.

• Księga I to rozmowa w Antwerpii. Przynosi diagnozę bolączek Europy, krytykę niesprawiedliwego prawa, tyranii monarchów i wyzysku ubogich. Tekst ma charakter polemiczny i jest pełen goryczy, maskowanej eleganckim stylem.
• Księga II zawiera właściwy opis Utopii. Przedstawia jej geografię, ustrój, organizację pracy, system edukacji, religię i obyczaje. Ton staje się sprawozdawczy. Morus przemyca tu ironię w szczegółach, nadając miastom i rzekom absurdalne nazwy.

Obie części spina rama narracyjna. Spotkanie Morusa z Piotrem Egidiuszem i prezentacja Hitlodeja uwiarygadniają fikcyjną opowieść.

Antwerpskie realia pierwszej księgi

Akcja Księgi I toczy się w Antwerpii. Było to wówczas największe centrum handlowe Europy Północnej. Morus faktycznie bawił tam w 1515 roku i przyjaźnił się z Piotrem Egidiuszem, autentycznym sekretarzem miejskim. Miasto symbolizuje świat poddawany krytyce: bogactwo sąsiadujące z nędzą, władzę pieniądza i cynizm polityczny.

Rozmowa bohaterów odbywa się w ogrodzie przy domu Egidiusza. Ta kameralna przestrzeń kontrastuje z chaosem miasta i królewskich dworów. Literacki Morus zachowuje ostrożność. Nie zgadza się wprost z radykalnymi tezami Hitlodeja. Sugeruje, że mądry człowiek powinien służyć władcy, nawet jeśli ten jest niedoskonały.

Fikcyjna wyspa – czas i miejsce

Tytułowa wyspa leży na nowym kontynencie. Morus celowo nie podaje jej współrzędnych. Niegdyś miała połączenie ze stałym lądem. Jej pierwszy władca, Utopus, kazał przekopać kanał. Ten gest założycielski pokazuje, że idealne społeczeństwo wymaga całkowitej izolacji od zepsutego świata.

Na wyspie znajdują się 54 miasta zbudowane według identycznego planu. Autor unika różnorodności, traktując ją jako źródło nierówności. Stolicą jest Amaurot nad rzeką Anyder. Obie nazwy mają grecki rodowód i ukryte znaczenie. Amauros to „mglisty” lub „niewyraźny”, a anydros oznacza „bezwodny”. Pisarz bawi się z czytelnikiem. Wzorcowe miasto nosi nazwę sugerującą iluzję. Samo słowo „utopia” również jest neologizmemNowy wyraz utworzony w danym języku, często w celu nazwania nieznanego wcześniej przedmiotu lub zjawiska. utworzonym z greckiego ou-topos (miejsce, którego nie ma) lub eu-topos (dobre miejsce).

Czas akcji pozostaje umowny. Hitlodej spędził na wyspie pięć lat, co osadza opowieść na przełomie XV i XVI wieku. Sama Utopia funkcjonuje jednak poza historią. Nie dotykają jej wojny, kryzysy ani zmiany dynastyczne. Czas zatrzymał się tam w stałym rytmie pracy i odpoczynku.