Motyw utopii (państwa idealnego)
Motyw utopii w dziele Tomasza Morusa to precyzyjny projekt idealnego państwa, który obnaża wady szesnastowiecznej Europy. Artykuł analizuje relację podróżnika Rafała Hitlodeja, opisującą ustrój oparty na zniesieniu własności prywatnej, sześciogodzinnym dniu pracy i tolerancji religijnej. Omówiona zostaje również filozoficzna funkcja tego eksperymentu myślowego, zmuszającego do refleksji nad granicami społecznego inżynierstwa.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Motyw w skrócie
Słowo „utopia” pochodzi z greki i oznacza dosłownie miejsce, którego nie ma. Tomasz MorusAngielski myśliciel, pisarz i polityk, ścięty za odmowę uznania króla Henryka VIII za głowę Kościoła. wymyślił ten termin na potrzeby swojego traktatuRozbudowana rozprawa naukowa lub filozoficzna, w której autor szczegółowo omawia wybrany problem. z 1516 roku. W tym konkretnym dziele motyw idealnego państwa nie przypomina baśniowej krainy mlekiem i miodem płynącej. To surowy, precyzyjnie zaplanowany system polityczny, ekonomiczny i moralny. Wyspa Utopia funkcjonuje jak dobrze naoliwiona maszyna, w której wyeliminowano główne przyczyny ludzkich nieszczęść: chciwość, nierówności i wyzysk.
Jak motyw się przejawia?
Rozmowa w antwerpskim ogrodzie i kwestia złota
Podczas spotkania w antwerpskim ogrodzie podróżnik Rafał Hitlodej relacjonuje Piotrowi Egidiuszowi i reszcie słuchaczy zasady panujące na wyspie. Fundamentem tamtejszego ładu jest całkowita likwidacja własności prywatnej. Obywatele nie posiadają niczego na własność, a domy przydziela się im losowo i wymienia co dziesięć lat. Hitlodej opisuje też specyficzne podejście Utopian do kruszców. Złoto uchodzi tam za metal podrzędny – kuje się z niego nocniki oraz kajdany dla przestępców. Ten radykalny krok całkowicie niszczy pożądanie bogactwa.
Sześciogodzinny dzień pracy i wspólne posiłki
Życie codzienne na wyspie toczy się według ścisłego harmonogramu. Każdy obywatel uczy się rzemiosła i pracuje fizycznie, ale wyłącznie przez sześć godzin dziennie. Resztę czasu przeznacza na naukę, odpoczynek i rozmowy. Posiłki spożywa się wspólnie w ogromnych salach. Taka organizacja eliminuje problem marnowania żywności i zwalnia ludzi z domowego znoju. Równy podział obowiązków sprawia, że nikt nie jest przepracowany, a społeczeństwo bez trudu zaspokaja wszystkie swoje potrzeby.
Wygnanie chrześcijańskiego neofity
Na wyspie panuje wolność wyznania, ograniczona jedynie wymogiem wiary w nieśmiertelność duszy i boską opatrznośćPrzekonanie, że Bóg lub siła wyższa czuwa nad światem i kieruje jego losami.. Hitlodej przytacza historię pewnego neofityOsoba, która niedawno przyjęła nową wiarę lub dołączyła do jakiegoś ruchu., który po przyjęciu chrztu zaczął publicznie potępiać inne religie. Mężczyzna został natychmiast aresztowany i skazany na wygnanie. Karę wymierzono mu nie za wiarę, lecz za sianie nienawiści i zakłócanie porządku publicznego. Ta scena udowadnia, że idealne państwo opiera się na rozumie i wzajemnym szacunku, a wszelki fanatyzm jest traktowany jako zagrożenie dla wspólnoty.
Funkcja motywu
Motyw idealnego państwa służy tu jako krzywe zwierciadło przystawione szesnastowiecznej Europie. Każda instytucja opisana przez Hitlodeja uderza w konkretną patologię ówczesnego świata. Wspólna własność obnaża chciwość arystokracjiNajwyższa warstwa społeczna, posiadająca dziedziczne przywileje i ogromne majątki ziemskie., krótki czas pracy kontrastuje z wyzyskiem chłopów, a tolerancja religijna punktuje absurd krwawych wojen wyznaniowych.
W czasach Morusa w Anglii trwał proces ogradzania pól. Właściciele ziemscy odbierali chłopom grunty orne, by zamieniać je na pastwiska dla owiec, co prowadziło do masowego głodu i bezdomności. Utopia jest bezpośrednią reakcją na ten kryzys społeczny.
Autor nie tworzy jednak naiwnego manifestu politycznego. Pod koniec utworu narrator dystansuje się od opowieści podróżnika. Przyznaje wprost, że wiele rozwiązań z wyspy uważa za absurdalne i niemożliwe do wdrożenia w prawdziwym świecie. Ten dysonans zamienia tekst w otwarty eksperyment myślowyZabieg polegający na wyobrażeniu sobie hipotetycznej sytuacji w celu zbadania jej logicznych konsekwencji.. Czytelnik musi sam zdecydować, czy wizja z 1516 roku to genialny wzór do naśladowania, czy raczej przestroga przed mechanicznym projektowaniem ludzkiego szczęścia.