Problematyka „Wieży” Grudzińskiego
Opowiadanie Gustawa Herlinga-Grudzińskiego zestawia ze sobą dwie odległe w czasie historie, aby ukazać uniwersalny wymiar ludzkiego cierpienia i samotności. Losy trędowatego Lebrosso oraz zmagającego się z wojenną traumą sycylijskiego nauczyciela stanowią punkt wyjścia do rozważań o granicach ludzkiej wytrzymałości. Utwór podejmuje trudny temat poszukiwania sensu życia w obliczu skrajnej izolacji oraz paraliżującego strachu.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 2 min
Spis treści
Dwie płaszczyzny czasowe, jeden problem
Utwór opiera się na kompozycji opowiadania szkatułkowegoKonstrukcja literacka polegająca na umieszczeniu jednej opowieści wewnątrz drugiej, tworząca wielopoziomową narrację.. Narrator spędza urlop w alpejskiej miejscowości Aosta. Czyta tam książkę o losach żyjącego na przełomie XVIII i XIX wieku trędowatego Lebrosso. Równocześnie poznaje historię sycylijskiego nauczyciela, który mieszkał w tym samym miejscu w czasie II wojny światowej. Choć obu bohaterów dzielą wieki, łączy ich to samo doświadczenie skrajnego wyobcowania.
Książka, którą czyta narrator, istnieje naprawdę. To wydana w 1811 roku nowela „Trędowaty z miasta Aosty” autorstwa sabaudzkiego pisarza Xaviera de Maistre. Herling-Grudziński wykorzystał ten autentyczny tekst jako fundament do zbudowania własnej, współczesnej opowieści o cierpieniu.
Anatomia samotności
Tytułowa wieża to nie tylko budowla architektoniczna, ale przede wszystkim symbol izolacji. Lebrosso został w niej zamknięty z powodu trąduZakaźna choroba, która w dawnych wiekach wiązała się z całkowitym wykluczeniem ze społeczeństwa i stygmatyzacją.. Jego samotność miała wymiar fizyczny i przymusowy. Został odcięty od świata, pozbawiony kontaktu z ludźmi, skazany na powolne gnicie za życia.
Sycylijski nauczyciel zbudował swoją wieżę sam. Po stracie żony i dzieci w tragicznym trzęsieniu ziemi w Mesynie, uciekł na północ Włoch. Zamknął się w sobie, odciął od relacji międzyludzkich i pogrążył w apatii. Jego samotność wynikała z głębokiej traumy psychicznej i niezdolności do poradzenia sobie z żałobą.
Strach, który niszczy człowieczeństwo
Herling-Grudziński zestawia ze sobą dwie różne postawy wobec cierpienia. Lebrosso przechodził przez etapy buntu, rozpaczy, a nawet planował samobójstwo. Ostatecznie jednak odnalazł oparcie w wierze i miłości do siostry. Zdołał zachować godność w sytuacji absolutnie beznadziejnej.
Nauczyciel poniósł moralną klęskę. Jego życie zdominował paraliżujący strach. W kluczowym momencie, podczas niemieckiej okupacji, okazał się tchórzem. Był biernym świadkiem aresztowania i egzekucji miejscowego proboszcza. Nie zdobył się na żaden gest solidarności ani sprzeciwu. Strach przed śmiercią odebrał mu resztki człowieczeństwa, czyniąc z niego żywego trupa na długo przed fizycznym zgonem.
Pielgrzymka przez życie
Opowiadanie można odczytywać jako uniwersalny traktat o ludzkim pielgrzymowaniu. Każdy człowiek niesie swój własny krzyż i musi zmierzyć się z własną „Wieżą Strachu”. Autor nie daje prostych odpowiedzi, ale zmusza do refleksji nad granicami naszej moralności.
Prawdziwym trądem nie zawsze jest choroba ciała. Znacznie gorszy okazuje się trąd duszy – egoizm, tchórzostwo i całkowita utrata nadziei.
Zestawienie fizycznego rozkładu trędowatego z moralnym upadkiem zdrowego nauczyciela obnaża brutalną prawdę o ludzkiej naturze. Przesłanie utworu sprowadza się do ciągłego dążenia do zachowania pełni człowieczeństwa, nawet gdy okoliczności wydają się nas tego człowieczeństwa pozbawiać.