Budowa opowiadania „Wieża” - kompozycja szkatułkowa
Opowiadanie Gustawa Herlinga-Grudzińskiego opiera się na kompozycji szkatułkowej, w której jedna historia otwiera drogę do kolejnych. Utwór łączy losy trzech bohaterów z różnych epok, zmagających się z odmiennymi formami skrajnej samotności. Zastosowanie niechronologicznego układu wydarzeń i wielu perspektyw narracyjnych potęguje uniwersalny wymiar cierpienia.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 2 min
Spis treści
Konstrukcja opowiadania i ramy narracyjne
Budowa utworu przypomina system połączonych naczyń. Główny wątek stanowi jedynie ramę dla kolejnych opowieści, co określa się jako kompozycję szkatułkowąBudowa utworu, w której jedna opowieść stanowi ramę dla kolejnej, a ta dla następnej, przypominając wkładane w siebie pudełka.. Punktem wyjścia jest relacja żołnierza. Po wyczerpującej służbie i misji w Mediolanie wyjeżdża on na urlop do Piemontu. W małym domku u stóp Przedalp natrafia na ślady dwóch zupełnie innych ludzkich dramatów. Główny narrator staje się w ten sposób przewodnikiem po historiach z przeszłości.
Trzy płaszczyzny odosobnienia
Wewnątrz ramy narracyjnej kryją się dwie kluczowe historie. Pierwsza z nich dotyczy emerytowanego nauczyciela z Turynu. Mężczyzna ten stracił całą rodzinę podczas tragicznego trzęsienia ziemi na Sycylii. Druga opowieść cofa czytelnika o kilkaset lat. Jej bohaterem jest Lebrosso, trędowaty zamknięty na ponad ćwierć wieku w Wieży Strachu w Aoście.
Historia Lebrosso nie jest w pełni fikcyjna. Herling-Grudziński wplótł do swojego opowiadania autentyczne dzieło francuskiego pisarza Xaviera de Maistre’a zatytułowane „Trędowaty z miasta Aosty” z 1811 roku.
W miarę rozwoju akcji losy Sycylijczyka i Trędowatego splatają się z doświadczeniami samego narratora. Żołnierz-emigrant reprezentuje trzeci rodzaj wyobcowania. Każdy z mężczyzn mierzy się z własnym więzieniem: nieuleczalną chorobą, nagłą żałobą lub wojenną tułaczką.
Zaburzona chronologia i polifonia głosów
Wydarzenia w utworze nie układają się w prostą linię czasu. Autor zrezygnował z chronologii na rzecz logiki przyczynowo-skutkowej i powiązań tematycznych. Najpierw poznajemy współczesne losy narratora – jego postój między Bolonią a Rawenną, misję w Mediolanie i urlop. Dopiero z tej perspektywy zagłębiamy się w osiemnastowieczną tragedię Lebrosso.
Tekst łączy narrację pierwszoosobową z trzecioosobową, tworząc swoistą polifonięWielogłosowość w utworze literackim; równouprawnienie różnych perspektyw i głosów narratorów lub bohaterów.. Głos zabiera główny narrator, narrator książeczki de Maistre’a, emerytowany nauczyciel oraz sam Lebrosso. Zmiana perspektyw potęguje wrażenie, że cierpienie jest doświadczeniem uniwersalnym, niezależnym od epoki i miejsca.
Kamienny pielgrzym jako klamra kompozycyjna
Elementem spajającym całą konstrukcję jest motyw kamiennego pielgrzyma. To rzeźba usytuowana u stóp góry Świętego Krzyża w regionie świętokrzyskim. Zgodnie z legendą figura posuwa się co roku o ziarnko maku, a gdy dotrze na szczyt, nastąpi koniec świata.
W opowiadaniu ten fragment pełni funkcję odautorskiego komentarza. Pielgrzym staje się symbolem tragizmu ludzkiej egzystencji, powolnego kroczenia ku śmierci i nieuchronnej samotności, która łączy wszystkich trzech bohaterów utworu.