Motyw samotności w opowiadaniu „Wieża”
Opowiadanie Gustawa Herlinga-Grudzińskiego ukazuje samotność jako uniwersalne i nieodłączne doświadczenie ludzkie. Tekst zestawia ze sobą dwie skrajnie różne postawy wobec izolacji, reprezentowane przez trędowatego Lebrosso oraz emerytowanego nauczyciela z Turynu. Analiza tych losów pozwala dostrzec w utworze głęboki sprzeciw wobec rozpaczy i poszukiwanie sensu w cierpieniu.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 3 min
Od antyku po współczesność
Gustaw Herling-Grudziński sięga po motyw, który towarzyszy literaturze od jej zarania. Izolacja człowieka to temat obecny już w Biblii, gdzie HiobBiblijny symbol niezawinionego cierpienia, który mimo utraty wszystkiego zachował wiarę. doświadcza społecznego ostracyzmu, a Chrystus spędza czterdzieści dni na pustyni. Wątek ten przewija się przez wszystkie epoki literackie.
Romantycy wykreowali model wyobcowanego buntownika, co widać w Konradzie Wallenrodzie Adama Mickiewicza czy Cierpieniach młodego Wertera Johanna W. Goethego. Pozytywiści, tacy jak Bolesław Prus w Lalce, pokazywali samotność jednostek wybitnych i nierozumianych. Temat ten eksplorowali również twórcy tacy jak Franz Kafka w Procesie czy Stefan Żeromski w Ludziach bezdomnych. W Wieży ten klasyczny toposPowtarzający się motyw lub obraz literacki, mający stałe znaczenie w kulturze. zyskuje jednak nowy, surowy wymiar egzystencjalny.
Dwa oblicza izolacji
W opowiadaniu obserwujemy dwa zupełnie różne warianty samotności. Pierwszy z nich reprezentuje Lebrosso. Trędowaty spędza ponad ćwierć wieku w kamiennej budowli w AościeMiasto w północnych Włoszech, u podnóża Alp, miejsce akcji opowiadania.. Jego izolacja jest przymusowa. Została narzucona przez nieuleczalną chorobę i paniczny strach społeczeństwa przed zakażeniem.
Cierpienie Lebrosso potęgują dramatyczne wydarzenia z jego życia. Mieszkańcy wioski z obawy przed zarazą kamienują jego jedynego towarzysza, psa Miracolo. Aby uchronić przed podobnym losem swoją siostrę, która dzieli z nim przestrzeń w wieży, trędowaty dobrowolnie rezygnuje z bezpośrednich kontaktów z nią. Żyją obok siebie, ale osobno.
Drugi wariant to samotność z wyboru. Emerytowany nauczyciel z Turynu izoluje się od świata na własne życzenie. Mężczyzna stracił żonę i dzieci podczas tragicznego trzęsienia ziemi w Mesynie. Nie potrafi poradzić sobie z tą niewyobrażalną traumą. Odcina się od wszelkich więzi międzyludzkich i wybiera życie pustelnika, zamykając się w bólu po utracie bliskich.
Poczucie wyobcowania bohaterów Wieży ma silny związek z biografią samego Gustawa Herlinga-Grudzińskiego. Pisarz po II wojnie światowej pozostał na emigracji, nie mogąc wrócić do komunistycznej Polski. Jego własne doświadczenie politycznej i fizycznej izolacji mocno wpłynęło na kształt psychologiczny postaci w jego utworach.
Sens cierpienia i akceptacja losu
Obaj bohaterowie pokazują, że samotność jest nieuniknionym elementem ludzkiej egzystencji. Niezależnie od tego, czy wynika z bezlitosnych wyroków losu, czy z osobistej decyzji, zawsze niesie ze sobą ogromny ciężar. Herling-Grudziński nie zostawia jednak czytelnika z poczuciem całkowitej beznadziei. Lebrosso, mimo skrajnego opuszczenia i fizycznego rozkładu, odnajduje w końcu specyficzny rodzaj ukojenia.
Nieszczęśliwy jest samotny wszędzie (...) Ten kto kocha swoją celę (...) znajdzie w niej spokój. Uczy tego naśladowanie Chrystusa. Zaczynam rozumieć prawdę tych słów niosących pociechę. (...) To prawda że ból i niepokój zdają się wydłużać dnie i noce, ale lata płyną zawsze z tą samą szybkością. Istnieje poza tym w najniższym kręgu nieszczęścia przyjemność, której większość ludzi nie potrafi zrozumieć: przyjemność życia i oddychania.
Te słowa stanowią literacki dowód na to, że nawet w najgłębszym mroku można odnaleźć siłę do trwania. Akceptacja własnego losu staje się dla trędowatego jedyną drogą do wewnętrznej wolności i ocalenia resztek człowieczeństwa.