Walka z formą, czyli szyderstwo naszych złudzeń o własnej autentyczności
Głównym tematem „Ferdydurke” jest zmaganie się człowieka z narzucanymi mu z zewnątrz schematami zachowań. Józio, główny bohater powieści, przechodzi przez trzy różne środowiska, próbując obalić sztuczne konwenanse i odzyskać własną autentyczność. Ostatecznie utwór udowadnia, że całkowite wyzwolenie z formy jest niemożliwe, a jedynym zwycięstwem pozostaje świadomość własnego zniewolenia.
Autor: Aneta Fijołek
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Trzy etapy walki z Formą
Gombrowicz bezlitośnie obnaża mechanizmy, które fałszują ludzką naturę. FormaW słowniku Gombrowicza to zbiór konwenansów, ról społecznych i schematów zachowań narzucanych człowiekowi przez innych. zabija w nas autentyczność i naturalność. Główny bohater i narrator powieści, Józio, wypowiada jej otwartą wojnę. Jego rozprawa ze sztucznością przebiega w trzech wyraźnych etapach.
Pierwszym z nich jest zderzenie ze szkolnym szablonem. Instytucja ta narzuca uczniom infantylizm i skrajny konserwatyzm. Gombrowicz wyśmiewa tu skretynienie tak zwanego ciała pedagogicznego. Druga faza to obrachunek z mieszczaństwem na przykładzie rodziny Młodziaków. Ich rzekoma obyczajowa emancypacja okazuje się tylko kolejną, równie sztuczną pozą.
Trzeci etap przenosi akcję do dworku w Bolimowie. Tam Józio zderza się z anachronicznym konserwatyzmem ziemiaństwaWarstwa społeczna posiadająca majątki ziemskie, hołdująca w powieści przestarzałym tradycjom i sztywnym podziałom klasowym..
Mechanizm buntu i wielka „kupa”
Wszystkie próby zniszczenia formy opierają się na podobnym schemacie. Józio kompromituje sztuczne relacje, prowokując dziwaczne, groteskoweKategoria estetyczna łącząca elementy sprzeczne, np. komizm z tragizmem, absurd z realizmem, często deformująca rzeczywistość. sytuacje. Wprowadza do uporządkowanego świata element chaosu.
Każdy z trzech etapów kończy się tak zwaną „kupą”. To wielka, absurdalna bijatyka, w której pękają dotychczasowe maski. Poprzez wtargnięcie żywiołu i anormalności forma ulega zniszczeniu. Ten triumf nigdy nie trwa jednak długo.
Tragizm ucieczki przed „gębą”
Walka z zakłamaniem z góry skazana jest na niepowodzenie. Forma okazuje się wszechpotężna. Nie można jej definitywnie zniszczyć ani przed nią uciec. Zgodnie z najsłynniejszym zdaniem powieści:
Nie ma ucieczki przed gębą, jak tylko w inną gębę.
Pojęcie „gęby” u Gombrowicza oznacza maskę, którą przyprawiają nam inni ludzie. To, jak jesteśmy postrzegani, zmusza nas do odgrywania konkretnej roli, niezależnie od naszych prawdziwych chęci.
Jerzy Jarzębski, badacz twórczości Gombrowicza, trafnie podsumowuje ten mechanizm:
[...] człowiek, chcąc nie chcąc, grzęźnie wciąż w gotowych językach i konwenansach, które nie tylko mu świat objaśniają, ale i jemu samemu wyznaczają w nim gotową rolę do odegrania. I jak – próbując się z tego więzienia form wyzwolić – nieustannie popada w nowe uzależnienie, bo przecież bez formy w ogóle żyć nie może. Odbywa się to na wielu różnych poziomach: od poziomu zwyczajnych gestów do poziomu refleksji filozoficznej nad światem.
Jedyny ratunek – świadomość sztuczności
Sam autor nie pozostawia złudzeń. Człowiek nigdy nie pozbędzie się swojej maski, ponieważ pod nią nie kryje się żadna absolutnie czysta twarz. Gombrowicz twierdził, że możemy jedynie uprzytomnić sobie własną sztuczność i głośno ją wyznać.
Jesteśmy skazani na fałsz. Nigdy nie będziemy całkowicie sobą. Paradoksalnie, jedyną dostępną nam szczerością jest przyznanie, że szczerość pozostaje poza naszym zasięgiem. To właśnie wyznanie ocala naszą osobowość. Sama wola autentyczności i uparte dążenie do prawdy chronią nas przed całkowitą duchową zagładą.
Bunt przeciwko deformacji ma wymiar tragiczny i beznadziejny. Pisarz ujął istotę tego problemu wprost:
Nie mogę być sobą, a jednak chcę być sobą i muszę być sobą – oto antynomia, z tych nie dających się uładzić... i nie oczekujcie ode mnie lekarstw na nieuleczalne choroby. Ferdydurke stwierdza jedynie to wewnętrzne rozdarcie człowieka – nic więcej.