Człowiek stwarzany człowiekiem – filozofia formy
Witold Gombrowicz w swojej najsłynniejszej powieści diagnozuje, że człowiek nigdy nie jest w pełni autentyczny, ponieważ nieustannie podlega wpływom innych ludzi. Koncepcja formy, gęby i upupiania demaskuje mechanizmy społeczne, które zmuszają jednostkę do odgrywania narzuconych ról. Ta gorzka refleksja o sztuczności ludzkiej natury wyprzedziła powojenne nurty filozoficzne, stając się uniwersalnym kluczem do zrozumienia relacji międzyludzkich.
Autor: Aneta Fijołek
Czas czytania: 3 min
Niewolnicy i twórcy Formy
Gombrowicz wprost deklarował, że głównym problemem jego utworu jest forma. Pisarz uważał, że człowiek nigdy nie jest sobą. Zawsze traci autentyczność, wpadając w kolejne schematy zachowań narzucane przez otoczenie. Forma to po prostu sposób bycia, czucia, myślenia i mówienia. Jesteśmy jej niewolnikami, ale jednocześnie sami ją nieustannie tworzymy.
Świat dorosłych wtłacza młodzież w infantylność, co w powieści zostało nazwane upupianiemProces wciskania kogoś w rolę dziecka, narzucania mu niedojrzałości i naiwności.. Modni publicyści i pisarze zmuszają inteligencką rodzinę Młodziaków do przyjęcia schematu nowoczesnej, wyzwolonej obyczajowości. Ten nowy styl krępuje ich równie mocno, co tradycyjna mieszczańska pruderiaPrzesadna, często udawana wstydliwość w sprawach obyczajowych i seksualnych.. Z kolei w relacjach dworskich ziemianie przyprawiają służbie gębęMaska, fałszywy wizerunek lub rola społeczna narzucana człowiekowi przez innych ludzi. chamów, a służba ziemianom – gębę panów. Forma fałszuje ludzką naturę, stając się źródłem zła i głupoty.
Stwarzani przez spojrzenie innych
Forma wykracza daleko poza zwykły konwenans społecznyOgólnie przyjęty w danym środowisku zwyczaj, norma zachowania.. Nie wynika tylko z przynależności do konkretnej grupy, która determinuje styl życia. Rodzi się w ułamku sekundy, w każdym zetknięciu z drugim człowiekiem.
W świecie ducha odbywa się gwałt permanentny, nie jesteśmy samoistni, jesteśmy tylko funkcją innych ludzi, musimy być takimi, jakimi nas widzą.
Człowiek w samotności nie potrzebuje formy. Staje się ona niezbędna dopiero wtedy, gdy ktoś inny na niego patrzy, ocenia go i próbuje zrozumieć. Gombrowicz tłumaczył w swoim Dzienniku, że istniejemy w określony sposób tylko dla kogoś i przez kogoś. Nasze „ja” jest zawsze obliczone na cudze widzenie. Kształtujemy się wyłącznie w relacjach.
Gombrowiczowska koncepcja człowieka, który nie ma stałej istoty i kształtuje się dopiero w relacjach z innymi, wyprzedziła o kilka lat francuski egzystencjalizmNurt filozoficzny zakładający, że człowiek rodzi się bez z góry określonej natury i sam tworzy swój sens poprzez wybory.. Słynna myśl Jeana-Paula Sartre'a, według której „piekło to inni”, idealnie rymuje się z przesłaniem Ferdydurke.
Recytowanie człowieczeństwa
Refleksja nad ludzkim życiem w Ferdydurke nie pozostawia złudzeń. Być człowiekiem oznacza bycie aktorem, który przez całe życie gra i udaje. Sztuczność jest nam wrodzona i stanowi samą istotę człowieczeństwa.
Mój człowiek jest stwarzany od zewnątrz, czyli z istoty swej nieautentyczny – będący zawsze nie sobą, gdyż określa go forma, która rodzi się między ludźmi. (...) być człowiekiem, to recytować człowieczeństwo.
Bohaterowie Gombrowicza mogą próbować wyzwolić się z narzuconych ról. Józio ucieka ze szkoły, z nowoczesnego domu i z tradycyjnego dworu. Ucieczka przed jedną gębą zawsze kończy się jednak przyprawieniem kolejnej. Życie poza formą jest po prostu niemożliwe, bo przed formą można uciec tylko w inną formę.