Ferdydurke - czas i miejsce akcji
Akcja powieści Witolda Gombrowicza rozgrywa się w latach trzydziestych XX wieku, co potwierdzają liczne nawiązania do ówczesnych realiów obyczajowych i technologicznych. Przestrzeń fabularna dzieli się na trzy wyraźne etapy, odpowiadające kolejnym etapom upupiania trzydziestoletniego Józia Kowalskiego. Główny bohater przemierza warszawskie mieszkania, gimnazjum dyrektora Piórkowskiego oraz ziemiański dworek w Bolimowie, zderzając się z różnymi modelami polskiej kultury.
Autor: Aneta Fijołek
Czas czytania: 2 min
Lata 30. XX wieku – epoka kontrastów
Gombrowicz nie określa precyzyjnie dat rocznych. Wydarzenia toczą się w latach 30. XX wieku, czyli w czasie powstawania powieści. Zdradzają to konkretne rekwizyty i wynalazki techniczne. Bohaterowie korzystają z telefonów, słuchają radia, jeżdżą automobilami i chodzą do kinematografu.
Tło historyczne zdradzają również zjawiska społeczne. W tekście pojawiają się echa światowego kryzysu gospodarczego, swoboda obyczajowa oraz moda na awangardową poezjęKierunek w sztuce i literaturze XX wieku odrzucający dotychczasowe style, stawiający na nowatorstwo i eksperyment.. Ten konkretny moment historyczny pozwala autorowi zderzyć ze sobą dwa skrajne modele kultury. Z jednej strony mamy naiwnie postępową nowoczesność, a z drugiej – anachroniczny, szlachecki tradycjonalizm.
Trzy przestrzenie zniewolenia
Przestrzeń w powieści ma charakter symboliczny i dzieli się na trzy główne lokacje. Każda z nich reprezentuje inną formę społecznego nacisku i narzucania gęby.
Warszawa i gimnazjum dyrektora Piórkowskiego
Powieść otwiera scena w warszawskim mieszkaniu trzydziestoletniego pisarza, Józia Kowalskiego. To tutaj zjawia się profesor Pimko i poddaje bohatera powtórnej infantylizacjiCelowe traktowanie dorosłego człowieka jak dziecka, w powieści określane mianem „upupiania”.. Józio trafia do szkoły dyrektora Piórkowskiego. Przestrzeń gimnazjum to miejsce tresury, gdzie uczniowie są zmuszani do bezkrytycznego zachwytu nad wielką literaturą narodową.
Stancja u inżynierostwa Młodziaków
Druga część fabuły rozgrywa się w nowoczesnym domu rodziny Młodziaków. Profesor Pimko umieszcza tam Józia na stancji, aby ten nabrał ogłady. Domostwo inżynierostwa to świątynia postępu, sportu i swobody obyczajowej. Gombrowicz obnaża tu sztuczność nowoczesnego stylu życia, który okazuje się równie opresyjną formą, co tradycyjna szkoła.
Trójdzielna kompozycja przestrzenna (szkoła – dom Młodziaków – dwór w Bolimowie) odpowiada trzem głównym formom, z którymi walczy Józio: formie dojrzałości/niedojrzałości, formie nowoczesności oraz formie tradycji szlacheckiej. Każda z tych przestrzeni kończy się wielką awanturą, zwaną przez Gombrowicza „kupą”.
Ziemiański dworek w Bolimowie
W trzeciej części Józio wraz z Miętusem uciekają z miasta na prowincję. Trafiają do majątku w Bolimowie, należącego do wujostwa Hurleckich. Dworek reprezentuje skostniały, feudalny świat polskiego ziemiaństwa. Relacje opierają się tu na ścisłym podziale na panów i parobkówW dawnym systemie wiejskim pracownik najemny wykonujący ciężkie prace fizyczne w gospodarstwie rolnym.. Powieść zamyka scena ucieczki Józia z tego anachronicznego świata.