Zenon Ziembiewicz – bohater z awansu
Zofia Nałkowska w „Granicy” ukazuje mechanizmy awansu społecznego na przykładzie kariery Zenona Ziembiewicza. Droga od zubożałego szlachcica do prezydenta miasta wiąże się w powieści z nieustannymi kompromisami moralnymi i rezygnacją z młodzieńczych ideałów. Ostatecznie polityczny i finansowy sukces bohatera staje się bezpośrednią przyczyną jego życiowej klęski.
Autor: Dorota Blednicka
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Ucieczka z prowincji
Zenon wywodził się ze zubożałej szlachtyWarstwa społeczna, która w wyniku przemian gospodarczych utraciła majątki ziemskie, zasilając szeregi rodzącej się inteligencji.. Jego ojciec, Walerian, po utracie własnego majątku pracował jako zarządca w folwarkuDuże gospodarstwo rolne nastawione na masową produkcję, opierające się w dwudziestoleciu międzywojennym na pracy najemnej. Boleborza, należącym do arystokratycznej rodziny Tczewskich. Młody Ziembiewicz od najmłodszych lat obserwował nieudolność ojca i tolerancję matki dla jego zdrad.
Z czasem zaczął odczuwać wstyd wobec własnych rodziców. Widział ich wady, braki w wykształceniu oraz moralną hipokryzję. Ambitny chłopak szybko zrozumiał, że jedyną drogą ucieczki z tego środowiska jest zdobycie wykształcenia.
W literaturze przedmiotu postawę rodziców Zenona określa się mianem schematu boleborzańskiego. Oznacza on życie w zakłamaniu, tolerowanie zdrad męża przez żonę oraz powielanie starych, szlacheckich nawyków w nowych realiach. Zenon całe życie uciekał przed tym schematem, a ostatecznie sam go powielił w swoim małżeństwie z Elżbietą.
Edukacja i pierwsze kompromisy
Zła sytuacja finansowa rodziny zmusiła Zenona do udzielania korepetycji, by opłacić stancję i naukę w gimnazjum. Dzięki determinacji uzyskał stypendium umożliwiające studia w Paryżu. Powroty do domu uświadamiały mu rosnącą przepaść między nim a środowiskiem, z którego pochodził.
Sytuacja skomplikowała się po wybuchu wojny. Zenon stracił stypendium i musiał pilnie znaleźć środki na ukończenie nauki. Brak wsparcia z domu pchnął go do przyjęcia propozycji redaktora Czechlińskiego. Ziembiewicz zobowiązał się do napisania cyklu artykułów dla lokalnej gazety „Niwa” w zamian za zaliczkę.
Pisanie tekstów na zamówienie, niezgodnych z jego własnymi przekonaniami, było pierwszym poważnym pęknięciem w jego systemie wartości. Młodzieniec pragnący „żyć uczciwie” tłumaczył sobie, że to tylko chwilowe ustępstwo, z którego zrezygnuje po spłaceniu długu.
Kariera polityczna i utrata siebie
Po powrocie z zagranicy Zenon przyjął posadę redaktora naczelnego „Niwy”. Tę decyzję usprawiedliwiał koniecznością zdobycia pieniędzy na założenie rodziny z ukochaną Elżbietą Biecką. Praca dziennikarska szybko zmieniła go w marionetkę w rękach lokalnej elityW „Granicy” to wąska grupa najbogatszych i najbardziej wpływowych obywateli miasta (m.in. Tczewscy, Czechliński), decydująca o lokalnej polityce..
Publikował teksty korzystne dla wpływowych ludzi, ostatecznie grzebiąc swoje młodzieńcze ideały. Nagrodą za posłuszeństwo był błyskawiczny awans. Dzięki protekcji Czechlińskiego i hrabiego Tczewskiego Zenon został prezydentem miasta.
Początkowo Ziembiewicz wierzył, że na wysokim stanowisku zyska niezależność. Kierowany dobrymi intencjami, zainicjował reformy mające poprawić byt najbiedniejszych. Udało mu się zrealizować kilka projektów:
- otworzył pijalnię mleka dla dzieci,
- zrewitalizował park miejski,
- rozpoczął budowę domów robotniczych.
Upadek prezydenta
Szybko zderzył się z brutalną rzeczywistością polityczną. Rada miastaOrgan samorządowy, który w powieści reprezentuje interesy najbogatszych warstw społecznych, blokując prospołeczne inicjatywy Zenona. cofnęła fundusze na inwestycje społeczne, przeznaczając je na odszkodowanie dla właściciela luksusowego lokalu. Zenon, przytłoczony dodatkowo romansem z Justyną Bogutówną, zaczął tracić kontrolę nad swoim życiem.
Dawniej cichy i refleksyjny, zaczął zakładać maskę sztucznej wesołości i światowej ogłady, by sprostać oczekiwaniom towarzystwa. Zyskał szacunek tych, którzy uważali, że zrobił błyskotliwą karierę, ale przestał być sobą.
Tragiczny finał awansu
Awans społeczny przyniósł mu bogactwo i pozycję, ale zniszczył go moralnie. Momentem krytycznym stały się zamieszki robotnicze. Kiedy padł rozkaz strzelania do manifestującego tłumu, odpowiedzialność polityczna spadła na prezydenta miasta. Ziembiewicz, który przez lata godził się na drobne kompromisy, nagle poczuł się ofiarą systemu, który sam współtworzył.
Droga na szczyt zakończyła się całkowitą katastrofą. Oślepiony przez Justynę i zrujnowany politycznie, Zenon popełnił samobójstwo. Jego historia udowadnia, że awans społeczny w realiach dwudziestolecia międzywojennegoEpoka literacka i historyczna (1918–1939), charakteryzująca się w Polsce m.in. silnymi kontrastami społecznymi i rozczarowaniem nową rzeczywistością. wymagał zapłacenia najwyższej ceny - rezygnacji z własnej tożsamości i moralności.