Bajki – definicja oraz cechy gatunkowe
Bajka to krótki, alegoryczny utwór literacki, którego głównym celem jest przekazanie uniwersalnej prawdy moralnej. Gatunek ten narodził się w starożytności za sprawą Ezopa, a w epoce oświecenia stał się jednym z najważniejszych narzędzi dydaktycznych. Wyróżnia się dwa podstawowe typy bajek: narracyjne, przypominające zwięzłe nowele, oraz epigramatyczne, cechujące się maksymalną skrótowością.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 3 min
Definicja i antyczne korzenie
Bajka to wierszowana lub pisana prozą opowieść o charakterze alegorycznymMotyw w literaturze, który poza znaczeniem dosłownym ma jedno, z góry ustalone znaczenie ukryte.. Jej bohaterami są najczęściej zwierzęta, rzadziej ludzie, rośliny czy przedmioty. Gatunek ten wywodzi się z literatury plebejskiej i ludowej, z której czerpie życiową mądrość. Styl bajek bywa gawędziarski, a niekiedy wręcz potoczny.
Twórcą gatunku był żyjący w VI wieku p.n.e. grecki niewolnik Ezop. Pisał on utwory o wyraźnym zabarwieniu moralizatorskim. To od jego imienia pochodzi termin bajka ezopowaUtwór, w którym pod maską zwierząt ukryte są ludzkie wady i relacje społeczne, służący przekazaniu pouczenia.. Tradycję tę kontynuowali później rzymski bajkopisarz Fedrus w I wieku n.e. oraz grecki twórca Babrios w II wieku n.e.
Podział bajek
W literaturze ukształtowały się dwa główne rodzaje tego gatunku, różniące się budową i sposobem prowadzenia narracji.
Bajki narracyjne przypominają zwięzłe nowele. Mają zarysowaną, choć bardzo prostą akcję i ograniczoną liczbę postaci. Ten typ utworów zapoczątkował w starożytności Babrios, a prawdziwą popularność przyniósł mu w XVII wieku francuski pisarz Jean de La Fontaine.
Bajki epigramatyczne są z kolei niezwykle krótkie, często zaledwie czterowersowe. Skupiają się na prostej sytuacji wyjściowej, w której ostro kontrastują ze sobą dwie postawy lub postacie. Ich korzenie sięgają twórczości Simonidesa z Keos. W XVIII wieku rozwijał je niemiecki pisarz Gotthold Ephraim Lessing, a w literaturze polskiej mistrzem tej formy został Ignacy Krasicki.
Cechy gatunkowe
Bajka stała się jednym z podstawowych gatunków w epoce oświecenia. Idealnie wpisywała się w ówczesne dążenia do edukowania społeczeństwa poprzez parenezęPouczanie, kształtowanie wzorców postępowania i zachęcanie do ich naśladowania.. Klasyczna bajka charakteryzuje się kilkoma stałymi elementami:
- Skrótowość – to krótka powiastka, pozbawiona zbędnych opisów i dygresji.
- Typizacja bohaterów – postacie mają niezmienne, wyraziste cechy charakteru. Występujące zwierzęta są personifikacją ludzkich typów (np. lis uosabia spryt, wilk brutalną siłę).
- Uniwersalizm – historia opowiedziana w bajce ilustruje powszechne i powtarzalne ludzkie doświadczenia.
- Alegoryczność – relacje między zwierzętami są bezpośrednim odpowiednikiem relacji społecznych i międzyludzkich.
- Dydaktyzm – utwór poucza o szkodliwości pewnych zachowań i daje etyczne wskazówki.
Użycie zwierzęcych masek w bajkach nie było przypadkowe. Pozwalało autorom na omijanie cenzury i bezpieczne krytykowanie wad społecznych, władzy czy ustroju. Czytelnik doskonale wiedział, że pod postacią lwa czy wilka kryją się konkretne typy ludzkie, a niekiedy nawet przedstawiciele poszczególnych stanów.
Morał – serce utworu
Fundamentem każdej bajki jest morał. To pouczający wniosek, który streszcza sens całej opowieści i zawiera w sobie jej główną mądrość. Odzwierciedla etyczne przesłanie, jakie autor chciał przekazać czytelnikom.
Zazwyczaj morał formułowany jest w postaci krótkiego, dobitnego zdania. Najczęściej pojawia się na końcu utworu jako puenta, rzadziej umieszczany jest na samym początku. Zdarza się również, że prawda moralna nie zostaje wypowiedziana wprost – czytelnik musi ją samodzielnie wywnioskować z przedstawionej historii.