Literackie nawiązania
Twórczość Adama Mickiewicza, a w szczególności jego wczesne manifesty, ukształtowała język polskiego buntu i wyobraźnię późniejszych pokoleń pisarzy. Słowa poety towarzyszyły powstańcom listopadowym na barykadach, a dekady później stały się obiektem literackich polemik. Autorzy tacy jak Stanisław Wyspiański, Julian Przyboś czy Maria Pawlikowska-Jasnorzewska wchodzili w bezpośredni dialog z romantycznymi hasłami, nadając im zupełnie nowe znaczenia.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 2 min
Hasło na murach i w dramacie
Mickiewiczowska „Oda do młodości” szybko przestała być tylko wierszem. Stała się hymnem pokolenia.
Witaj jutrzenko swobody
za tobą zbawienia słońce –
Te dwa wersy zyskały status narodowego manifestu podczas powstania listopadowegoZryw niepodległościowy z lat 1830–1831 przeciwko Imperium Rosyjskiemu.. Powstańcy wypisywali je na warszawskich murach. Siłę tego cytatu wykorzystał później Stanisław Wyspiański w „Nocy listopadowej”. W finałowej scenie dramatu słowa te wypowiada Walerian Łukasiński. Ten historyczny działacz niepodległościowy, wyprowadzany z więzienia jako starzec pozbawiony wzroku, wciąż wierzy w nadejście wolności. Zestawienie ociemniałego więźnia z pełnym nadziei cytatem tworzy wstrząsający kontrast.
Walerian Łukasiński spędził w rosyjskich więzieniach 46 lat, z czego większość w całkowitej izolacji w twierdzy szlisselburskiej. Dla pokolenia Wyspiańskiego był żywym symbolem męczeństwa narodowego.
Awangarda kontra turpiści
W XX wieku romantyczny patos zaczął uwierać twórców. Julian Przyboś użył Mickiewicza jako broni w literackiej wojnie.
Bez serc, bez ducha,
Bez mięsa od kości...
Tak rozpoczyna się „Oda do turpistów”. Przyboś sparafrazował słynne „Bez serc, bez ducha, to szkieletów ludy”. Wymierzył ten cios w turpistówNurt w literaturze wprowadzający motywy brzydoty, kalectwa i rozkładu w celu wywołania szoku estetycznego. – poetów lat 50. i 60., takich jak Stanisław Grochowiak. Awangardowy twórca nie mógł znieść fascynacji brzydotą i rozkładem. Przekształcił romantyczne wezwanie do buntu w złośliwą satyrę na współczesną mu poezję.
Potęga woli i ironiczny dystans
Mickiewicz zdefiniował romantyczny sposób myślenia o przekraczaniu ludzkich ograniczeń.
Tam sięgaj, gdzie wzrok nie sięga
Łam, czego rozum nie złamie:
Młodości! Orla twych lotów potęga,
Jako piorun twoje ramię
Ten fragment „Ody do młodości” to czysta pochwała irracjonalizmu. Wola działania i młodzieńcza energia mają tu absolutną przewagę nad chłodnym, oświeceniowym rozumem. Podobny ładunek emocjonalny niesie słynna maksyma z „Pieśni filaretów”:
Mierz siły na zamiary
Nie zamiar podług sił
Z tym potężnym, romantycznym mitem zmierzyła się Maria Pawlikowska-Jasnorzewska. W swoim krótkim wierszu potraktowała mickiewiczowski entuzjazm z dużym przymrużeniem oka:
Młodości, skrzydła podałeś ty światu!
Świecie, z młodością nad poziom wylatuj!
Noc. Śpiewa słowik. I nagle szum skrzydeł,
Skrzydeł młodości.
Boże wielki, ratuj...
Poetka zderzyła wzniosłe hasła z prozą życia. Lot nad poziomem, który u Mickiewicza oznaczał duchowe wyzwolenie, tutaj budzi komiczne przerażenie. Romantyczny mit zyskał w ten sposób zupełnie nowe, ironiczne oblicze.