Epika Młodej Polski - powieść i nowela

Ewolucja powieści i nowa narracja

Twórcy tacy jak Stefan Żeromski czy Henryk Sienkiewicz zapisali się w historii literatury jako autorzy obszernych, często tysiącstronicowych powieści o wielowątkowej fabule. Młodopolscy prozaicy z mistrzowską precyzją operowali swobodną kompozycją. Tworzyli przyciągające czytelnika narracje i dialogi, które uzupełniali mową zależną oraz mową pozornie zależnąSposób narracji, w którym myśli bohatera przytaczane są w trzeciej osobie, ale z zachowaniem jego stylu i emocji.. Pisarze tego okresu celowo zacierali dystans między głosem narratora a wypowiedziami postaci.

Narrator niejako zbliża się do postaci, stara się oglądać rzeczywistość ich oczami, z ich perspektywy, „przefiltrowaną” przez ich emocje, wrażenia, stany psychiczne. Tracąc swą wszechwiedzę i wyróżnioną pozycję, nie tyle opowiada o tym, jaki świat jest rzeczywiście, obiektywnie, lecz raczej o tym, jak widziany jest on przez poszczególnych bohaterów. Taki typ narracji zwie się narracją personalnąTyp narracji, w którym narrator ogranicza swoją wiedzę do perspektywy i odczuć konkretnego bohatera.

Tak zjawisko to opisuje Andrzej Zawadzki w Ilustrowanych dziejach literatury. Zmiana perspektywy wymusiła ewolucję całej formy epickiej. Początkowo w modzie pozostawali prozaicy piszący w stylu pozytywistycznym lub łagodnie przeobrażający swoje utwory w nowym duchu. W dwóch ostatnich dziesięcioleciach XIX wieku na plan pierwszy wysunęły się powieści historyczne. Poświęcone były nie tylko dziejom Polski, jak Trylogia, ale też starożytnemu Egiptowi czy Rzymowi. Powstające utwory dotyczyły historii wojen napoleońskich (Popioły) oraz powstania styczniowego (Wierna rzeka).

Bogactwo gatunków epickich

Choć dominowały powieści obyczajowo-społeczne i historyczne, Młoda Polska przyniosła wysyp nowych form i eksperymentów literackich. Swoich zwolenników posiadała powieść społeczno-obyczajowa, czerpiąca z naturalizmuKierunek literacki ukazujący człowieka jako istotę zdeterminowaną przez biologię, instynkty i środowisko. i realizmu. Obok tematów ziemiańskich pisarze zwrócili uwagę na sytuację chłopów. Oprócz historii odwoływano się również do fantastyki. Modnym pisarzem zagranicznym był wówczas Juliusz Verne, a na rodzimym gruncie tworzyli Jerzy Żuławski i Antoni Lange.

Władysław Orkan umieścił akcję swojej powieści W roztokach (1903) w środowiskach wiejskich. Andrzej Strug w Dziejach jednego pocisku (1910) połączył tematykę rewolucyjną, realizm i psychologizmSkupienie uwagi twórcy na wewnętrznych przeżyciach, emocjach i motywacjach postaci literackich.. Powieści psychologiczne często wiązały się z filozofią Bergsona i odwoływały do sposobu widzenia świata przez Fiodora Dostojewskiego. Z kolei Wacław Berent w Próchnie i Oziminie zajął się analizą środowiska modernyInna nazwa epoki Młodej Polski, podkreślająca jej nowoczesność i odcięcie od dawnych tradycji., opowiadając o niepokojach artystów i CyganówŚrodowisko artystów żyjących w buncie przeciwko normom mieszczańskim, często w biedzie, ale z poczuciem absolutnej wolności twórczej.. Schyłkowa faza epoki obfitowała w utwory eksperymentatorskie i ekscentryczne.

Najwybitniejsze powieści epoki

Dwa filary młodopolskiej prozy to dzieła, które w mistrzowski sposób łączą rozmaite ujęcia kompozycyjne z nową problematyką.

Chłopi Władysława Reymonta to utwór, w którym akcja dotyczy dziejów rodziny Borynów i wsi Lipce. Problematyka wykracza jednak poza lokalne schematy, dotykając uniwersalnych ludzkich namiętności, walki o przywództwo i mistycznego związku człowieka z ziemią. Reymont, laureat Nagrody Nobla z 1924 roku, połączył kompozycję epopei (szczegółowość opisu, zuniwersalizowanie czasu i miejsca, mitologizacjaNadawanie postaciom, miejscom lub wydarzeniom cech ponadczasowych, uniwersalnych, znanych z mitów. postaci, sceny batalistyczne) z elementami powieści realistycznej, naturalistycznej i impresjonistycznejKierunek w sztuce i literaturze dążący do uchwycenia ulotnych, chwilowych wrażeń i nastrojów..

Ludzie bezdomni Stefana Żeromskiego opowiadają o losach społecznika, doktora Tomasza Judyma - człowieka szlachetnego, oddanego pracy u podstaw. Powieść łączy cechy prozy modernistycznej (otwarta kompozycja, subiektywizm narracji, „wysypkowy” układ rozdziałów, epizodyczność akcji) z głęboką analizą psychologiczną.

We wszystkich niemal literaturach europejskich powoli, ale dość systematycznie odchodzono od powieści będącej panoramą stosunków społecznych. Wypierały ją utwory analizujące coraz bardziej wnikliwie psychikę jednostki, świat ludzkich namiętności, mrocznych instynktów, a nierzadko okrucieństwa i zbrodni.

Tak ewolucję modernistycznej literatury podsumowuje Jan Tomkowski.

• 1899
  Ludzie bezdomni

  Wydanie powieści Stefana Żeromskiego, która staje się manifestem ideowym pokolenia.

• 1903
  Pałuba

  Karol Irzykowski publikuje swoją eksperymentalną powieść psychologiczną.

• 1904
  Chłopi

  Ukazuje się pierwszy tom (Jesień) epopei Władysława Reymonta.

Krótkie formy: nowela i legenda

Młoda Polska to także czas rozkwitu krótszych form epickich. Mistrzem noweli, charakteryzującej się zwięzłością kompozycji, ograniczeniem liczby postaci i czasu akcji oraz jednowątkową fabułą, był Stefan Żeromski. Do jego najważniejszych tekstów należą: Rozdziobią nas kruki, wrony..., Zmierzch, Zapomnienie, Siłaczka oraz Doktor Piotr.

Pisarze chętnie sięgali również po legendę. Twórcami modernistycznych legend, łączących fikcję z prawdą, nasyconych cudownością i opartych na wątkach ludowych, byli Kazimierz Przerwa-Tetmajer (Legenda Tatr) oraz Artur Oppman (Legendy warszawskie).

Główne motywy w literaturze Młodej Polski

O wielorakości podejmowanych tematów świadczy bogactwo motywów nurtujących pisarzy. Przenikały one całą literaturę epoki - nie tylko epikę, ale również dramat i poezję, tworząc spójny obraz młodopolskiej wrażliwości.

• Problem narodowy: Stefan Żeromski (Wierna rzeka, Rozdziobią nas kruki, wrony..., Popioły), Stanisław Wyspiański (Wesele, Noc listopadowa), Jan Kasprowicz (Rzadko na moich wargach z Księgi ubogich).
• Wieś i ludomaniaChłopomania; fascynacja życiem wsi, folklorem i witalnością chłopów, popularna wśród inteligencji młodopolskiej.: Stanisław Wyspiański (Wesele), Władysław Reymont (Chłopi), Jan Kasprowicz (Z chałupy), Stefan Żeromski (Zmierzch, Rozdziobią nas kruki, wrony..., Popioły).
• Miłość: Stanisław Wyspiański (Marysia i Widmo w Weselu), Stefan Żeromski (Joanna Podborska i Tomasz Judym w Ludziach bezdomnych; Salomea Brynicka i Józef Odrowąż w Wiernej rzece), Władysław Reymont (Jagna i Antek w Chłopach).
• Miasto: Jan August Kisielewski (Kraków w W sieci), Stefan Żeromski (Warszawa w Ludziach bezdomnych), Władysław Reymont (Łódź w Ziemi obiecanej), Gabriela Zapolska (Lwów w Moralności pani Dulskiej).
• Natura: Stanisław Wyspiański (Chochoł w Weselu), Kazimierz Przerwa-Tetmajer (Tatry w Melodii mgieł nocnych, Widoku ze Świnicy do Doliny Wierchcichej, Legendzie Tatr), Jan Kasprowicz (motywy tatrzańskie w poezji), Leopold Staff (Deszcz jesienny), Władysław Reymont (cykl pór roku w Chłopach).
• Artysta i sztuka: Stanisław Przybyszewski (Confiteor), Wacław Berent (Próchno), Kazimierz Przerwa-Tetmajer (Evviva l'arte), Jan August Kisielewski (Karykatury).

- Stefan Żeromski: Ludzie bezdomni
- Tadeusz Miciński: W mroku gwiazd
- Jan Kasprowicz: Hymny
- Władysław Reymont: Chłopi
- Gabriela Zapolska: Moralność Pani Dulskiej