Confiteor - opracowanie

Utwór w pigułce

„Confiteor” to najważniejszy tekst programowy Młodej Polski. Wyznacza radykalny zwrot w pojmowaniu roli twórcy i literatury, zrywając z pozytywistycznym utylitaryzmem.

• Autor: Stanisław Przybyszewski
• Tytuł: Confiteor (łac. wyznaję)
• Data pierwodruku: 1 stycznia 1899 r. (czasopismo „Życie”)
• Epoka: Młoda Polska
• Rodzaj i gatunek: publicystyka, manifest literacki (artykuł programowy)

Sytuacja komunikacyjna

Osobą mówiącą w tekście jest sam Przybyszewski, występujący w roli duchowego przywódcy i proroka nowej sztuki. Zwraca się do całego społeczeństwa, ale przede wszystkim do innych twórców. Wygłasza swoje tezy tonem kategorycznym, nieznoszącym sprzeciwu. Odrzuca dawne autorytety i ogłasza nową religię, w której najwyższą wartością jest nieskrępowana twórczość.

Analiza i interpretacja

„Confiteor” opiera się na radykalnym haśle sztuka dla sztuki. Przybyszewski odrzuca wszelkie pozaliterackie obowiązki twórcy. Z pogardą wymienia „sztukę tendencyjną, sztukę pouczającą, sztukę-rozrywkę, sztukę-patriotyzm”. Nagromadzenie tych określeń obnaża absurdalność wymagań, jakie epoki wcześniejsze stawiały literaturze. Według autora dzieło nie może służyć narodowi ani moralności, bo wtedy staje się zwykłą biblią pauperum(łac. biblia ubogich) - w średniowieczu księgi obrazkowe dla niepiśmiennych; tu: prosta, łopatologiczna sztuka dla mas. dla ludzi niepotrafiących samodzielnie myśleć.

Prawdziwa sztuka jest celem samym w sobie. Przybyszewski definiuje ją jako „odtwarzanie życia duszy we wszystkich przejawach”. Dusza w ujęciu modernistycznym to absolutByt doskonały, niezależny, wieczny i nieograniczony; w filozofii Młodej Polski utożsamiany z nagą duszą ludzką. - siła kosmiczna, niezależna od czasu i przestrzeni. Autor używa wzniosłego słownictwa, by nadać sztuce wymiar metafizyczny. Skoro sztuka odtwarza duszę, musi pokazywać wszystko, co się w niej kryje: dobro i zło, piękno i brzydotę. Nie podlega cenzurze etycznej.

Sztuka w naszym pojęciu jest metafizyczną, tworzy nowe syntezy, dociera jądra wszechrzeczy, wnika we wszystkie tajnie i głębie.

Zmienia się również status samego twórcy. Artysta staje się kapłanem nowej religii. Przybyszewski pisze wprost: „Artysta stoi ponad życiem, ponad światem, jest Panem Panów”. Użycie wielkich liter i biblijnej frazeologii sakralizuje postać poety. Twórca nie jest już rzemieślnikiem ani nauczycielem narodu. To jednostka wybitna, wyzwolona z więzów społecznych, ślepa i głucha na konwenanse. Taka kreacja bohatera czerpie z filozofii promującej kult silnej, wybitnej jednostki.

Środki stylistyczne

Tekst Przybyszewskiego, choć jest artykułem publicystycznym, wykorzystuje poetykę manifestu i przypomina poemat prozą. Język jest silnie zrytmiczowany i emocjonalny.

• Wyliczenia: „Sztuka tendencyjna, sztuka pouczająca, sztuka-rozrywka, sztuka-patriotyzm” - potęgują wrażenie natłoku błędnych koncepcji sztuki, które autor kategorycznie odrzuca.
• Metafory: „Sztuka [...] dociera jądra wszechrzeczy, wnika we wszystkie tajnie i głębie” - obrazują mistyczny, niemal boski charakter procesu twórczego.
• Słownictwo sakralne: „Pan Panów”, „absolut”, „objawienie” - podnoszą sztukę do rangi religii, a artystę stawiają w roli najwyższego kapłana.
• Kontrasty: Zestawienie „wieczności” i „absolutu” z „prawami społecznymi” i „etycznymi” - uwypukla przepaść między nieskończoną duszą a przyziemnymi problemami zwykłych ludzi.

Konteksty

Manifest Przybyszewskiego to bezpośrednia polemika z pozytywizmem. Po upadku powstania styczniowego literatura miała służyć społeczeństwu poprzez pracę u podstaw i pracę organiczną. „Confiteor” brutalnie zrywa z tą tradycją, zdejmując z barków artysty obowiązek bycia społecznikiem.

W tekście silnie rezonuje filozofia Fryderyka Nietzschego. Koncepcja artysty jako „Pana Panów”, nieograniczonego ludzkimi prawami, to literacka realizacja idei nadczłowiekaPojęcie z filozofii Nietzschego oznaczające jednostkę wybitną, tworzącą własne wartości, stojącą poza dobrem i złem.. Twórca u Przybyszewskiego gardzi tłumem i moralnością stadną. Z kolei przekonanie o bezcelowości życia i potędze ślepych popędów duszy nawiązuje do pesymizmu Artura Schopenhauera.

Matura

„Confiteor” to podstawowy tekst do zrozumienia całej epoki Młodej Polski. Wykorzystasz go w tematach dotyczących:

• Roli artysty i sztuki: jako idealny przykład koncepcji „sztuki dla sztuki” (zestawiaj z „Eviva l'arte” Kazimierza Przerwy-Tetmajera lub w kontrze do „Lalki” Bolesława Prusa i „Kordiana” Juliusza Słowackiego).
• Buntu przeciwko społeczeństwu: artysta wyobcowany, gardzący tłumem (filistrami) i konwenansami (porównaj z „Albatrosem” Charles'a Baudelaire'a).
• Koncepcji duszy i absolutu: sztuka jako narzędzie poznania metafizycznego, docierania do prawdy o człowieku.