Świat na przełomie wieków
Przełom XIX i XX wieku to czas gwałtownych przemian cywilizacyjnych, eksplozji demograficznej i narodzin masowych ruchów politycznych. Rozwój wielkich aglomeracji, postęp techniczny oraz narastające konflikty nacjonalistyczne ukształtowały niepokoje społeczne tamtego okresu. Te burzliwe wydarzenia historyczne, zwieńczone wybuchem I wojny światowej i rewolucją w Rosji, stały się bezpośrednim podłożem dla katastroficznych nastrojów epoki Młodej Polski.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 6 min
Spis treści
Eksplozja demograficzna i triumf maszyn
Koniec XIX wieku przyniósł niespotykany wcześniej skok demograficzny. U progu nowego stulecia Ziemię zamieszkiwało blisko 1,6 miliarda ludzi. W ciągu zaledwie stu lat ludzkość podwoiła swoją liczebność. Ta eksplozja demograficznaGwałtowny, bardzo szybki wzrost liczby ludności na danym obszarze, wywołany najczęściej spadkiem śmiertelności przy utrzymaniu wysokiej liczby urodzeń. dotyczyła głównie rozwiniętych państw Europy oraz Stanów Zjednoczonych. USA pobiły pod tym względem absolutny rekord. Dzięki masowej emigracji z Europy - każdego roku ocean przepływało około półtora miliona osób - populacja Stanów wzrosła z 6 do 76 milionów.
Ludzie masowo opuszczali wsie. Przełom wieków to czas narodzin gigantycznych aglomeracjiSkupisko sąsiadujących ze sobą miast i osiedli, tworzące jeden wielki, zintegrowany organizm miejski.. Swoją potęgę zbudowały wówczas ośrodki takie jak Nowy Jork, Chicago, Londyn, Berlin, Paryż, Moskwa, Petersburg czy Tokio. Miasta te wymagały nieustającej modernizacji, budowy wodociągów, elektryfikacji i nowych rozwiązań komunikacyjnych.
Kluczową gałęzią gospodarki stał się przemysł. Europa Zachodnia i USA ugruntowały swoją industrialną potęgę. Mapa świata pokryła się gęstą siecią linii kolejowych. W Stanach Zjednoczonych cztery potężne trasy połączyły wschodnie i zachodnie wybrzeże. W Rosji z ogromnym wysiłkiem wybudowano kolej transsyberyjską. Na drogach zaczęły pojawiać się pierwsze samochody, zwiastując kolejną rewolucję technologiczną.
Społeczeństwo masowe i polityka
Wymiar polityczny przełomu wieków to zmierzch absolutnych monarchii i ekspansja parlamentaryzmu. Postęp w edukacji sprawił, że obywatele zyskali większą świadomość polityczną i zażądali realnego wpływu na władzę. Do głosu doszła warstwa średnia. Reprezentowały ją masowe partie polityczne oraz rosnące w siłę związki zawodowe.
Narodziny społeczeństwa masowego wywołały przerażenie wśród artystów Młodej Polski. Pisarze i poeci czuli się wyobcowani w świecie zdominowanym przez pogoń za pieniądzem i rozwój przemysłu. To właśnie z tego buntu zrodziła się młodopolska niechęć do „filistra” (ograniczonego mieszczanina) i ucieczka w sztukę dla sztuki (dekadentyzm).
Niezwykle burzliwą drogę przeszła Francja. Do 1830 roku była monarchią absolutną, następnie konstytucyjną, by po Wiośnie Ludów stać się republiką prezydencką. Po zamachu stanu Napoleona III powróciło cesarstwo. W 1871 roku, po klęsce w wojnie z Prusami, władzę w stolicy na 72 dni przejęła Komuna ParyskaZryw rewolucyjny ludności Paryża w 1871 roku. Władzę przejęli robotnicy i radykalni republikanie, wprowadzając krótko trwające, lewicowe reformy.. Ostatecznie we Francji ugruntował się ustrój republikański. Proklamowano III Republikę, której konstytucja stała się wzorcem dla wielu państw europejskich.
Działalność partii masowych wymusiła liberalizację praw wyborczych. W Anglii prawo głosu zyskało o 40% więcej obywateli niż dotychczas. Kobiety wciąż jednak pozostawały wykluczone z życia politycznego, co dało początek ruchom sufrażystek.
Wiek „izmów” - nowe ideologie
Koniec XIX wieku to czas krystalizowania się radykalnych ideologii, które wkrótce miały podpalić świat. Poczucie narodowej dumy zaczęło przeradzać się w agresywny nacjonalizm, polegający na wywyższaniu własnego państwa i pogardzie dla innych. Stało się to bezpośrednią przyczyną wielu konfliktów zbrojnych.
Skrajna postać nacjonalizmu. Przejawiał się otwartą nienawiścią i wrogością wobec innych narodów. Prowadził do pogromów na tle etnicznym, w tym brutalnych nagonkek na ludność żydowską.
Ruch polityczny i społeczny, którego twórcą był Teodor Herzl. Powstał jako reakcja na europejski antysemityzm. Jego głównym celem było zgromadzenie żydowskiej diasporyRozproszenie członków danego narodu lub grupy etnicznej wśród innych narodów, z dala od historycznej ojczyzny. i utworzenie własnego państwa w Palestynie.
Ideologia zrodzona w państwach niemieckich. Zakładała zjednoczenie wszystkich Niemców, Austriaków, Szwajcarów i Skandynawów w jedno potężne imperium. Wprowadziła niebezpieczne koncepcje Niemców jako „narodu panów” oraz kultu czystej rasy.
Ruch ideologiczny stanowiący odpowiedź na pangermanizm. Jego celem było zjednoczenie wszystkich narodów słowiańskich w jedno wielkie państwo, najczęściej pod politycznym i kulturowym przywództwem Rosji.
Widmo komunizmu i rewolucja w Rosji
Równolegle z nacjonalizmem rozwijały się masowe partie robotnicze. Choć po upadku Komuny Paryskiej ruchy socjalistyczne na Zachodzie osłabły, w 1889 roku - w setną rocznicę wybuchu rewolucji francuskiej - utworzono II Międzynarodówkę. Ustalono, że czerwony sztandar będzie symbolem ruchu, a 1 maja stanie się międzynarodowym świętem pracy. Partie proletariackie żądały samorządności, równouprawnienia kobiet, świeckości państwa i darmowej opieki zdrowotnej.
Szczególnie radykalny obrót sprawy przybrały w carskiej Rosji. W 1895 roku w Petersburgu powstał Związek Walki o Wyzwolenie Klasy Robotniczej. Jednym z jego najaktywniejszych działaczy był Włodzimierz Lenin. Za konspirację został aresztowany i skazany na zesłanie, po którym udał się na emigrację. Powrócił do kraju w 1905 roku, by wziąć udział w rewolucji. Wojna z Japonią (1904) obnażyła słabość Rosji, nazywanej odtąd „kolosem na glinianych nogach”. Fala strajków wymusiła na carze ustępstwa i legalizację partii opozycyjnych. Echa tych krwawych wydarzeń odnajdziemy później w literaturze, choćby w Przedwiośniu Stefana Żeromskiego.
Dla komunistów rewolucja była jedyną drogą do przejęcia władzy i zaprowadzenia dyktatury proletariatuKlasa robotników najemnych, nieposiadających własnych środków produkcji, zmuszonych do sprzedaży swojej pracy.. Idealne państwo miało być pozbawione podziałów klasowych i narodowych. BolszewicyRadykalny odłam rosyjskiej socjaldemokracji, kierowany przez Włodzimierza Lenina, dążący do przejęcia władzy drogą zbrojnej rewolucji. posługiwali się hasłem:
Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się!
Koniec starego porządku - I wojna światowa
Nasilające się tendencje nacjonalistyczne i skomplikowany system sojuszy doprowadziły Europę na skraj przepaści. Po kongresie wiedeńskim na kontynencie długo panował względny pokój, jednak zjednoczenie Włoch (1861) i Niemiec (1871) całkowicie zburzyło stary układ sił.
-
1914Zamach w Sarajewie
28 czerwca serbski nacjonalista zabił austriackiego arcyksięcia Franciszka Ferdynanda. Uruchomiło to „efekt domina” - Austro-Węgry wypowiedziały wojnę Serbii, co wciągnęło w konflikt powiązane sojuszami mocarstwa.
-
1917Rewolucja Październikowa
W nocy z 6 na 7 listopada (według kalendarza gregoriańskiego) bolszewicy pod wodzą Lenina przejęli władzę w Petersburgu, zdobywając Pałac Zimowy. Rozpoczęły się rządy komunistów i krwawy terror tajnej policji.
-
1918Koniec I wojny światowej
11 listopada konflikt zakończył się zwycięstwem państw EntentySojusz Wielkiej Brytanii, Francji i Rosji (później m.in. Włoch i USA) walczący przeciwko Państwom Centralnym. nad Państwami CentralnymiSojusz Cesarstwa Niemieckiego, Austro-Węgier, Imperium Osmańskiego i Bułgarii podczas I wojny światowej.. Wojna pochłonęła blisko 12 milionów ofiar.
Zakończenie globalnego konfliktu całkowicie zmieniło mapę polityczną Europy. Upadły trzy wielkie cesarstwa: rosyjskie, niemieckie i austro-węgierskie. Na ich gruzach odrodziły się państwa narodowe, w tym niepodległa Polska. Jednocześnie w Rosji utrwalił się system komunistyczny, oparty na nacjonalizacjiPrzejęcie przez państwo własności prywatnej, np. ziemi, fabryk, banków czy całych gałęzi przemysłu. przemysłu i centralnym planowaniu, który na kolejne dziesięciolecia stał się brutalną alternatywą dla zachodniego kapitalizmu.