Jan Chryzostom Pasek – kreacja narratora i bohatera
Artykuł analizuje podwójną rolę Jana Chryzostoma Paska w jego „Pamiętnikach” – jako uczestnika wydarzeń oraz narratora spisującego je po latach. Tekst przedstawia portret psychologiczny XVII-wiecznego szlachcica, uwzględniając jego żołnierską brawurę, megalomanię i specyficzną sarmacką religijność. Omówiono również ewolucję bohatera od awanturniczego wojaka do osiadłego ziemianina i procesującego się sąsiada.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 5 min
Spis treści
Wizytówka bohatera
- Kim jest: XVII-wieczny szlachcic, żołnierz walczący pod rozkazami króla Jana II KazimierzaKról Polski w latach 1648–1668. Za jego panowania Rzeczpospolita zmagała się m.in. z potopem szwedzkim., a w późniejszych latach osiadły ziemianin.
- Rola w utworze: Pełni podwójną funkcję. Jest głównym bohaterem przeżywającym przygody oraz narratorem, który z perspektywy czasu relacjonuje minione wydarzenia.
- Status społeczny: Przedstawiciel średniej szlachty, uosobienie typowego SarmatyPrzedstawiciel polskiej szlachty od XVI do XVIII wieku, wierzący w mit o pochodzeniu od starożytnego plemienia, charakteryzujący się przywiązaniem do tradycji i wolności..
Wygląd i cechy zewnętrzne
Pasek nie pozostawił w tekście bezpośredniego opisu swojej fizjonomii. Buduje własny wizerunek poprzez działanie. Z kart utworu wyłania się sylwetka człowieka niezwykle sprawnego fizycznie, spędzającego życie w siodle i z szablą w dłoni. Zamiłowanie do wystawnych uczt i trunków pozwala domyślać się postury typowej dla zamożnego szlachcica tamtej epoki – rubasznego, o twarzy zaczerwienionej od wiatru i wina. To portret nakreślony grubą kreską, intensywny i pełen życia.
Portret psychologiczny
Żołnierska brawura i głód przygód
Młody Pasek z lat 1656–1666 rzuca się w wir bitew z autentycznym entuzjazmem. Opisuje szturmy na szwedzkie twierdze i potyczki z niezwykłą dbałością o detale. Słynna wyprawa do ZelandiiNajwiększa wyspa Danii. Wojska polskie dotarły tam w 1658 roku, wspierając Duńczyków przeciwko Szwedom. obfituje w barwne sceny. Kradzieże gęsi, nocne libacje i honorowe pojedynki to dla niego chleb powszedni. Bohater żyje na krawędzi, czerpiąc z wojaży ogromną satysfakcję. Nie ma tu miejsca na głębokie dylematy moralne. Liczy się akcja i łupy.
Megalomania i kreowanie własnej legendy
Narrator konsekwentnie umieszcza siebie w centrum najważniejszych wydarzeń. Przypisuje sobie kluczowe zasługi na polu bitwy. Kreuje się na zaufanego powiernika hetmana Stefana CzarnieckiegoWybitny polski dowódca wojskowy z okresu potopu szwedzkiego, znany z prowadzenia wojny szarpanej..
Cokolwiek dobrego działo się w wojsku, działo się za sprawą Paska – a przynajmniej tak twierdzi on sam w swoim pamiętnikuGatunek literatury niefikcjonalnej; relacja z wydarzeń pisana z perspektywy czasu przez ich uczestnika..To specyficzna optyka sarmacka. Szlachcic-żołnierz z definicji uważał się za jednostkę wybitną. Pasek szczerze wierzy we własną wyjątkowość.
Ksenofobia i poczucie wyższości
Bohater odnosi się z pogardą do wszystkiego, co niepolskie i nieszlacheckie. Szwedzi to dla niego wyłącznie heretycy, a Moskale – barbarzyńcy. Przemierzając Danię, skupia się na krytyce obcych obyczajów. Rażą go kościoły reformowaneŚwiątynie protestanckie, charakteryzujące się surowym wystrojem, pozbawione obrazów i rzeźb świętych., inna kuchnia i odmienna mentalność. Obcość zawsze traktuje jako wadę. Mieszczanie i chłopi w ogóle nie istnieją w jego świadomości, chyba że akurat wchodzą mu w drogę.
Ksenofobia Paska nie wynikała z jego osobistej złośliwości, ale była typową cechą mentalności sarmackiej XVII wieku. Szlachta polska uważała ustrój Rzeczypospolitej oraz religię katolicką za absolutny ideał, do którego inne narody nie dorastały. Każda inność budziła podejrzliwość i poczucie wyższości.
Praktyczna i powierzchowna religijność
Wiara bohatera jest głęboka, ale całkowicie podporządkowana bieżącym potrzebom. Pasek modli się żarliwie przed bitwą i dziękuje OpatrznościW teologii chrześcijańskiej nieustanna opieka Boga nad światem i ludźmi, kierująca biegiem wydarzeń. za ocalenie. Chwilę później bez mrugnięcia okiem rąbie przeciwników szablą. Jego katolicyzm stanowi element tożsamości narodowej. Bycie dobrym Polakiem oznaczało dla niego automatycznie bycie dobrym katolikiem. Bóg w wyobrażeniu Paska to sprzymierzeniec polskiej szlachty w każdej, nawet najbardziej błahej sprawie.
Pieniactwo i awanturnictwo
Po zakończeniu kariery wojskowej w 1667 roku bohater osiada na wsi i ujawnia swoją konfliktową naturę. Regularnie procesuje się z sąsiadami i bierze udział w zajazdachZbrojny najazd na majątek dłużnika w celu wyegzekwowania wyroku sądowego, często przeradzający się w prywatną wojnę.. Opisując te wydarzenia, zawsze zrzuca winę na oponentów. Posiada niezwykłą zdolność do autoperswazji. Szczerze wierzy we własną niewinność, nawet gdy sam prowokuje bójki. Z łatwością przechodzi od udawanej skruchy do oskarżania swoich ofiar.
Ewolucja bohatera
Pasek nie przechodzi głębokiej przemiany moralnej. Zmienia się jedynie jego sytuacja życiowa i perspektywa. Młody awanturnik szukający chwały na polach bitew przeobraża się w starszego gawędziarza. Z uczestnika wydarzeń staje się ich sędzią. W drugiej części tekstu dynamika batalistyczna ustępuje miejsca sejmikowym sporom i narzekaniom na upadek cnót szlacheckichZestaw pożądanych cech idealnego szlachcica: męstwo, gościnność, obrona wiary katolickiej i poszanowanie wolności.. Narrator nie dostrzega ironii tego przesunięcia. Wciąż uważa się za chodzący ideał, choć jego czyny często przeczą głoszonym zasadom.
Ocena postaci
Uważam, że Jan Chryzostom Pasek to postać fascynująca właśnie przez swoje wady. Czytając jego wspomnienia, widzę człowieka o ogromnym ego, zapatrzonego w siebie i pełnego uprzedzeń. Jednocześnie trudno odmówić mu literackiego talentu i gawędziarskiego uroku. Dla współczesnego czytelnika Pasek nie jest wzorem do naśladowania. To raczej doskonały, żywy dowód na to, jak myśleli i czuli XVII-wieczni Sarmaci. Jego całkowity brak autocenzury sprawia, że otrzymujemy portret autentyczny – z całą jego brutalnością, pychą i rubasznym humorem.