Jan Chryzostom Pasek - życiorys
Jan Chryzostom Pasek to jeden z najbarwniejszych przedstawicieli polskiej szlachty epoki baroku, którego burzliwe losy stały się kanwą najsłynniejszego polskiego pamiętnika. Jego biografia łączy w sobie lata intensywnej służby wojskowej u boku Stefana Czarnieckiego z awanturniczym życiem krewkiego ziemianina. Spisane u schyłku życia wspomnienia nie tylko utrwaliły sarmacką mentalność, ale też wywarły ogromny wpływ na późniejszą literaturę polską, w tym na twórczość Henryka Sienkiewicza.
Autor: Aneta Fijołek
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Wczesne życie i edukacja
Jan Chryzostom Pasek przyszedł na świat około 1636 roku w okolicach Rawy Mazowieckiej. Pochodził z drobnej szlachty pieczętującej się herbem Doliwa, która utrzymywała się głównie z dzierżawienia majątków. Wiedzę zdobywał w rawskim kolegium jezuickimSzkoła średnia prowadzona przez zakon jezuitów, kładąca nacisk na łacinę, retorykę i wychowanie katolickie..
Szczegóły jego wczesnej młodości pozostają nieznane. Pierwsze pięćdziesiąt kart jego słynnego pamiętnika zaginęło, bezpowrotnie zabierając informacje o dzieciństwie i okresie dorastania przyszłego pisarza.
Debiut i pierwsze dzieła
Pasek nie był typowym literatem, a jego droga do pisarstwa wiodła przez pola bitew. W latach 1656-1666 służył w wojsku pod komendą Stefana Czarnieckiego. Walczył przeciwko Szwedom, wojskom siedmiogrodzkim, Moskwie, a także wziął udział w słynnej wyprawie do Danii.
Zanim chwycił za pióro, zyskał sławę jako doskonały gawędziarz, który w obozach wojskowych i na szlacheckich dworach barwnie relacjonował wojenne potyczki. Podczas rokoszu LubomirskiegoZbrojny bunt szlachty (1665-1666) przeciwko królowi Janowi Kazimierzowi, wywołany planami reform ustrojowych. opowiedział się po stronie króla. Zrobił to wbrew swojej głębokiej niechęci do Francuzów, a zwłaszcza do królowej Marii Ludwiki i jej dworskiego otoczenia.
Dojrzałość twórcza
W 1667 roku Pasek zakończył karierę wojskową i wrócił w rodzinne strony. Ożenił się z wdową Anną z Remiszewskich Łącką, wychowując jej sześcioro dzieci, ponieważ własnego potomstwa nigdy się nie doczekał. Osiadł w Krakowskiem, gdzie wiódł życie typowego sarmackiego ziemianina. Utrzymywał się z dzierżaw i dożywocia żony.
Jego codzienność daleka była od sielanki. Pasek słynął z porywczego charakteru. Nieustannie procesował się z sąsiadami, wdawał w bójki i organizował zajazdy na cudze dwory. Za notoryczne łamanie prawa pięciokrotnie skazano go na banicjęKara wygnania z kraju, często połączona z utratą praw obywatelskich., a w 1700 roku spadła na niego infamia, czyli całkowita utrata czci. To właśnie u schyłku tego burzliwego życia, dobiegając sześćdziesiątki, postanowił spisać swoje wspomnienia. Stworzył jedyne w swoim dorobku dzieło - Pamiętniki.
Ignacy Chrzanowski, wybitny historyk literatury, tak podsumował jego barwną osobowość:
Bo też był to człowiek żywy i ruchliwy, porywczy i gwałtowny, w gorącej wodzie kąpany; wesoły, jowialny, gadatliwy, pełen animuszu rycerskiego i fantazji, ale o głowie ciasnej i sercu małym; pieniacz, chciwy grosza i procesujący się o byle co po całych latach, choćby o jedną głupią krowę; do tego pijak, awanturnik, zawadiaka, kłótnik.
Kontekst historyczny
Życiorys Paska to lustrzane odbicie realiów XVII-wiecznej Rzeczypospolitej. Pisarz brał czynny udział w życiu politycznym kraju. Uczestniczył w elekcjach królów Michała Korybuta Wiśniowieckiego oraz Augusta II. Dowodził także podjazdem pospolitego ruszeniaMobilizacja zbrojna całej szlachty w sytuacji zagrożenia państwa, zwoływana przez króla. przeciwko Turkom.
Jego biografia ukazuje dwoistość sarmackiej natury. Z jednej strony był to odważny żołnierz gotowy oddać życie za ojczyznę, z drugiej - awanturnik i ksenofob, dbający wyłącznie o własny, prywatny interes.
Pamiętniki Paska są najważniejszym dokumentem epoki sarmatyzmu. Autor nie tylko opisał w nich wydarzenia historyczne, ale przede wszystkim utrwalił sposób myślenia, system wartości i potoczny język XVII-wiecznej szlachty, gęsto przeplatany łacińskimi wtrąceniami (tzw. makaronizmami).
Spuścizna i znaczenie
Za życia Pasek nie cieszył się dobrą opinią wśród sąsiadów, ale po śmierci jego literacka sława przyćmiła wszelkie grzechy. Pamiętniki przetrwały wyłącznie w osiemnastowiecznym odpisie. Światło dzienne ujrzały dopiero w 1836 roku, kiedy to z uszkodzonej kopii wydał je hrabia Edward Raczyński.
Publikacja wywołała ogromne poruszenie. Tekst był napisany tak potoczystym i żywym językiem, że początkowo podejrzewano wielką mistyfikację literacką. Sądzono, że to współczesny autor zręcznie naśladuje barokowy styl. Szybko jednak potwierdzono autentyczność dzieła.
Wspomnienia sarmaty wzbudziły szczery zachwyt największych polskich twórców: Adama Mickiewicza, Juliusza Słowackiego i Zygmunta Krasińskiego. Józef Ignacy Kraszewski i Henryk Sienkiewicz czerpali z nich pełnymi garściami, tworząc zręby polskiej powieści historycznej. Język Zagłoby z Trylogii to bezpośredni hołd dla gawędziarskiego talentu Jana Chryzostoma Paska. Dziś jego dzieło pozostaje przetłumaczone na wiele języków europejskich i stanowi żelazny kanon polskiej literatury.