Jan Chryzostom Pasek - życiorys
Jan Chryzostom Pasek to jeden z najbarwniejszych przedstawicieli polskiej szlachty epoki baroku, którego burzliwe losy stały się kanwą najsłynniejszego polskiego pamiętnika. Jego biografia łączy w sobie lata intensywnej służby wojskowej u boku Stefana Czarnieckiego z awanturniczym życiem krewkiego ziemianina. Spisane u schyłku życia wspomnienia nie tylko utrwaliły sarmacką mentalność, ale też wywarły ogromny wpływ na późniejszą literaturę polską, w tym na twórczość Henryka Sienkiewicza.
Autor: Aneta Fijołek
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Wczesne życie i edukacja
Jan Chryzostom Pasek przyszedł na świat około 1636 roku w okolicach Rawy Mazowieckiej. Pochodził z drobnej szlachty pieczętującej się herbem Doliwa, która utrzymywała się głównie z dzierżawienia majątków. Wiedzę zdobywał w rawskim kolegium jezuickimSzkoła średnia prowadzona przez zakon jezuitów, kładąca nacisk na łacinę, retorykę i wychowanie katolickie..
Szczegóły jego wczesnej młodości pozostają nieznane. Pierwsze pięćdziesiąt kart jego słynnego pamiętnika zaginęło, bezpowrotnie zabierając informacje o dzieciństwie i okresie dorastania przyszłego pisarza.
Debiut i pierwsze dzieła
Pasek nie był typowym literatem, a jego droga do pisarstwa wiodła przez pola bitew. W latach 1656–1666 służył w wojsku pod komendą Stefana Czarnieckiego. Walczył przeciwko Szwedom, wojskom siedmiogrodzkim, Moskwie, a także wziął udział w słynnej wyprawie do Danii.
Zanim chwycił za pióro, zyskał sławę jako doskonały gawędziarz, który w obozach wojskowych i na szlacheckich dworach barwnie relacjonował wojenne potyczki. Podczas rokoszu LubomirskiegoZbrojny bunt szlachty (1665–1666) przeciwko królowi Janowi Kazimierzowi, wywołany planami reform ustrojowych. opowiedział się po stronie króla. Zrobił to wbrew swojej głębokiej niechęci do Francuzów, a zwłaszcza do królowej Marii Ludwiki i jej dworskiego otoczenia.
Dojrzałość twórcza
W 1667 roku Pasek zakończył karierę wojskową i wrócił w rodzinne strony. Ożenił się z wdową Anną z Remiszewskich Łącką, wychowując jej sześcioro dzieci, ponieważ własnego potomstwa nigdy się nie doczekał. Osiadł w Krakowskiem, gdzie wiódł życie typowego sarmackiego ziemianina. Utrzymywał się z dzierżaw i dożywocia żony.
Jego codzienność daleka była od sielanki. Pasek słynął z porywczego charakteru. Nieustannie procesował się z sąsiadami, wdawał w bójki i organizował zajazdy na cudze dwory. Za notoryczne łamanie prawa pięciokrotnie skazano go na banicjęKara wygnania z kraju, często połączona z utratą praw obywatelskich., a w 1700 roku spadła na niego infamia, czyli całkowita utrata czci. To właśnie u schyłku tego burzliwego życia, dobiegając sześćdziesiątki, postanowił spisać swoje wspomnienia. Stworzył jedyne w swoim dorobku dzieło – Pamiętniki.
Ignacy Chrzanowski, wybitny historyk literatury, tak podsumował jego barwną osobowość:
Bo też był to człowiek żywy i ruchliwy, porywczy i gwałtowny, w gorącej wodzie kąpany; wesoły, jowialny, gadatliwy, pełen animuszu rycerskiego i fantazji, ale o głowie ciasnej i sercu małym; pieniacz, chciwy grosza i procesujący się o byle co po całych latach, choćby o jedną głupią krowę; do tego pijak, awanturnik, zawadiaka, kłótnik.
Kontekst historyczny
Życiorys Paska to lustrzane odbicie realiów XVII-wiecznej Rzeczypospolitej. Pisarz brał czynny udział w życiu politycznym kraju. Uczestniczył w elekcjach królów Michała Korybuta Wiśniowieckiego oraz Augusta II. Dowodził także podjazdem pospolitego ruszeniaMobilizacja zbrojna całej szlachty w sytuacji zagrożenia państwa, zwoływana przez króla. przeciwko Turkom.
Jego biografia ukazuje dwoistość sarmackiej natury. Z jednej strony był to odważny żołnierz gotowy oddać życie za ojczyznę, z drugiej – awanturnik i ksenofob, dbający wyłącznie o własny, prywatny interes.
Pamiętniki Paska są najważniejszym dokumentem epoki sarmatyzmu. Autor nie tylko opisał w nich wydarzenia historyczne, ale przede wszystkim utrwalił sposób myślenia, system wartości i potoczny język XVII-wiecznej szlachty, gęsto przeplatany łacińskimi wtrąceniami (tzw. makaronizmami).
Spuścizna i znaczenie
Za życia Pasek nie cieszył się dobrą opinią wśród sąsiadów, ale po śmierci jego literacka sława przyćmiła wszelkie grzechy. Pamiętniki przetrwały wyłącznie w osiemnastowiecznym odpisie. Światło dzienne ujrzały dopiero w 1836 roku, kiedy to z uszkodzonej kopii wydał je hrabia Edward Raczyński.
Publikacja wywołała ogromne poruszenie. Tekst był napisany tak potoczystym i żywym językiem, że początkowo podejrzewano wielką mistyfikację literacką. Sądzono, że to współczesny autor zręcznie naśladuje barokowy styl. Szybko jednak potwierdzono autentyczność dzieła.
Wspomnienia sarmaty wzbudziły szczery zachwyt największych polskich twórców: Adama Mickiewicza, Juliusza Słowackiego i Zygmunta Krasińskiego. Józef Ignacy Kraszewski i Henryk Sienkiewicz czerpali z nich pełnymi garściami, tworząc zręby polskiej powieści historycznej. Język Zagłoby z Trylogii to bezpośredni hołd dla gawędziarskiego talentu Jana Chryzostoma Paska. Dziś jego dzieło pozostaje przetłumaczone na wiele języków europejskich i stanowi żelazny kanon polskiej literatury.