Pamiętniki Paska a Trylogia Sienkiewicza

Punkt wyjścia

Henryk Sienkiewicz nie wymyślił XVII-wiecznej Rzeczypospolitej od zera. Sięgał po źródła historyczne, a jednym z najważniejszych okazały się „Pamiętniki” Jana Chryzostoma Paska, spisywane pod koniec życia autora, między 1690 a 1695 rokiem. Pisarz wprost przyznawał się do tej lektury. Badacze literatury od dawna wskazują konkretne ślady zapożyczeń w TrylogiiCykl trzech powieści historycznych Sienkiewicza: „Ogniem i mieczem”, „Potop” oraz „Pan Wołodyjowski”.. Pasek dostarczył Sienkiewiczowi nie tylko realiów epoki. Dał mu gotowy język, temperament bohatera i specyficzny, rubaszny humor. Pamiętnik szlachcica z Mazowsza stał się literacką kopalnią dla XIX-wiecznego powieściopisarza.

Podobieństwa

Sarmacki bohater: szlachcic, żołnierz, katolik

Pasek portretuje siebie jako człowieka walecznego, bogobojnego i głęboko przekonanego o własnej wyjątkowości. Bierze udział w kampaniach wojennych, walcząc pod wodzą Stefana CzarnieckiegoWybitny polski dowódca wojskowy z XVII wieku, znany z prowadzenia wojny szarpanej przeciwko Szwedom. w Danii oraz w starciach ze Szwedami. Każdą bitwę opisuje tak, jakby jej wynik zależał wyłącznie od jego osobistej dzielności. Andrzej Kmicic z „Potopu” ma identyczną strukturę charakteru. Jest porywczy, zdolny do spektakularnych czynów i traktuje wiarę w sposób niemal wojowniczy. Obaj bohaterowie chwytają za szablę przy najmniejszej zniewadze. Obaj też traktują Boga jako naturalnego sprzymierzeńca polskiej szlachty. Sienkiewicz stworzył postać bogatszą psychologicznie, przechodzącą wewnętrzną przemianę, ale fundament charakterologiczny Kmicica wywodzi się wprost z pamiętnikarskich relacji.

Jan Onufry Zagłoba jako literackie echo Paska

Jan Onufry Zagłoba to najbliższy literacki krewny Paska. Łączy ich ten sam mechanizm narracyjny. Obaj opowiadają historie, w których grają główne role, systematycznie wyolbrzymiają swoje zasługi i zawsze znajdują się po stronie zwycięzców. Pasek barwnie relacjonuje ucieczki z opresji, przechytrzanie wroga i zdobywanie łupów. Robi to z przymrużeniem oka, ale zachowuje absolutną powagę wobec własnego sprytu. Zagłoba działa identycznie. Jego opowieści o bohaterskich czynach bawią, ponieważ słuchacze nigdy nie wiedzą, gdzie kończy się prawda, a zaczyna fantazja. Napięcie między autokreacjąŚwiadome kreowanie własnego wizerunku, często wyidealizowanego, w oczach odbiorców. a rzeczywistością buduje komizm obu postaci.

Język: barwny, potoczny, pełen konkretów

Styl Paska to zjawisko osobne w literaturze staropolskiej. Długie zdania pełne dygresji płynnie przechodzą od wzniosłości do przyziemności. Szlachcic relacjonuje ceremonię dworską tym samym tonem, co awanturę o miedzę z sąsiadem. Sienkiewicz świadomie stylizował język swoich powieści na XVII-wieczną polszczyznę. Wykorzystywał archaizmy, specyficzne konstrukcje składniowe oraz makaronizmyWyrazy lub zwroty obce, najczęściej łacińskie, wplatane w wypowiedź w języku ojczystym.. Zabieg ten miał na celu stworzenie iluzji autentyczności. Czytelnik miał poczuć epokę przez sam rytm zdania. Pasek posłużył tu za idealny wzorzec, pokazując, jak ludzie tamtych czasów mówili naprawdę, bez późniejszych upiększeń.

Gloryfikacja XVII-wiecznej Rzeczypospolitej

Obaj autorzy budują obraz Polski jako kraju wyjątkowego, bronionego przez szlachtę o niezrównanych cnotach militarnych. Pasek robi to szczerze i bez ironii, będąc naturalnym produktem swojej kultury. Sienkiewicz działa programowo. Pisał swoje powieści, aby pokrzepić sercaHasło określające literaturę mającą budzić nadzieję i patriotyzm w narodzie pozbawionym własnego państwa. Polaków w czasach zaborów. Narodowa megalomania Paska i jego pewność, że Polska wygrywa dzięki Bożej opatrzności, stają się u Sienkiewicza narzędziem patriotycznej mobilizacji.