Geneza, czas i miejsce akcji oraz narracja
Wspomnienia Władysława Szpilmana stanowią surowy, pozbawiony emocjonalnego komentarza zapis walki o przetrwanie w okupowanej Warszawie w latach 1939–1945. Książka, początkowo wydana w ocenzurowanej formie zaraz po wojnie, ukazuje ewolucję miasta od tętniącej życiem stolicy, przez zamknięte getto, aż po morze gruzów. Narracja pierwszoosobowa uderza chłodnym obiektywizmem, zmuszając czytelnika do samodzielnego zmierzenia się z okrucieństwem Holokaustu.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Geneza – książka pisana z gorącej pamięci
Szpilman ukończył rękopis w 1945 roku, zaledwie kilka miesięcy po zakończeniu wojny. Pisał z pamięci, bez żadnych notatek, przelewając na papier świeże, traumatyczne doświadczenia. Pierwsze wydanie ukazało się w 1946 roku pod tytułem Śmierć miasta nakładem spółdzielni wydawniczej „Wiedza”.
Komunistyczna cenzuraInstytucjonalna kontrola publikacji, dbająca o zgodność tekstów z oficjalną linią partii komunistycznej. mocno jednak zaingerowała w tekst. Usunięto fragmenty dotyczące Wilma Hosenfelda, niemieckiego oficera, który uratował Szpilmanowi życie. Postać szlachetnego Niemca burzyła ówczesny czarno-biały obraz wojny, w którym każdy okupant musiał być bezwzględnym wrogiem. Zmodyfikowana książka szybko zniknęła z obiegu na ponad pół wieku.
Pełna, nieocenzurowana wersja wspomnień ukazała się dopiero w 1998 roku pod tytułem Pianista. Inicjatorem tego niemieckiego wydania był poeta Wolf Biermann. Książka została uzupełniona o fragmenty dzienników Hosenfelda, a jej światowy sukces przypieczętowała głośna ekranizacja Romana Polańskiego z 2002 roku.
Czas akcji – pięć lat walki o życie
Wydarzenia obejmują precyzyjnie określony czas: od wybuchu II wojny światowej we wrześniu 1939 roku do wyzwolenia Warszawy w styczniu 1945 roku. Autor trzyma się ścisłej chronologii. Nie wraca do lat dzieciństwa, nie wybiega w powojenną przyszłość.
Kolejne etapy przetrwania wyznaczają historyczne cezury. Należą do nich: kapitulacja stolicy, utworzenie gettaZamknięta, odizolowana dzielnica, w której władze niemieckie przymusowo osadzały ludność żydowską., wielka akcja deportacyjna latem 1942 roku, likwidacja żydowskiej dzielnicy oraz wybuch powstania warszawskiego. Każde z tych wydarzeń radykalnie zmienia sytuację głównego bohatera.
Miejsce akcji – Warszawa jako niemy świadek zagłady
Akcja toczy się wyłącznie w Warszawie. Miasto zmienia jednak swoje oblicze tak drastycznie, że przypomina kilka zupełnie różnych światów.
Zamknięte getto
Początkowo Szpilman przebywa w żydowskiej dzielnicy, odgrodzonej od reszty miasta murem w listopadzie 1940 roku. Przemierza ulice Chłodną, Leszno i Sienną. Miejsca znane z czasów pokoju stają się scenerią masowego głodu, chorób i łapanek. Topografia jest tu niezwykle precyzyjna, co pozwala czytelnikowi śledzić codzienną walkę o przetrwanie na konkretnych skrzyżowaniach.
Strona aryjska
W lutym 1943 roku Szpilman ucieka z getta na stronę aryjskąPotoczne określenie części miasta znajdującej się poza murami getta, zamieszkanej przez ludność nieżydowską.. Ukrywa się w kolejnych mieszkaniach przy ulicach Nowogrodzkiej, Puławskiej i w okolicach placu Narutowicza. Każda kryjówka to nowa pułapka. Autor drobiazgowo opisuje rozkład pokoi, widoki z okien i odgłosy dobiegające z klatki schodowej. Ta duszna szczegółowość potęguje uczucie klaustrofobii i ciągłego zagrożenia ze strony szmalcownikówOsoba wymuszająca okup na ukrywających się Żydach lub donosząca na nich władzom niemieckim..
Zrujnowane miasto
Ostatni etap to krajobraz po apokalipsie. Po upadku powstania warszawskiegoZbrojne wystąpienie Armii Krajowej przeciwko okupującym Warszawę wojskom niemieckim, trwające od 1 sierpnia do 2 października 1944 roku. zrujnowana stolica pustoszeje. Szpilman błąka się po gruzowiskach, szukając resztek jedzenia w wypalonych piwnicach. Warszawa przestaje być miastem, stając się martwą pustynią z cegieł i popiołu.
Narracja i styl – siła chłodnego obiektywizmu
Książka ma formę pamiętnikaGatunek literatury osobistej, w którym autor opisuje wydarzenia z własnego życia z pewnego dystansu czasowego. pisanego w pierwszej osobie. Zaskakuje w niej jednak całkowity brak emocjonalnych uniesień. Szpilman unika lamentowania nad własnym losem, nie ocenia i nie moralizuje. Z reporterską precyzją relacjonuje fakty, dialogi i zachowania ludzi.
Ten chłód to świadomy zabieg. Autor pozwala, by makabryczna rzeczywistość mówiła sama za siebie. Kiedy obserwuje z okna marsz własnej rodziny na UmschlagplatzPlac przeładunkowy w Warszawie, z którego Niemcy wywozili Żydów do obozu zagłady w Treblince., nie pisze o rozpaczy. Rejestruje jedynie suche obrazy:
Matka płakała. Ojciec trzymał ją za rękę. Regina niosła walizkę. Zniknęli za rogiem.
Taka oszczędność w słowach uderza mocniej niż najbardziej dramatyczne opisy. Wymaga od czytelnika aktywnego odbioru i samodzielnego nazwania emocji, których tekst celowo nie podaje na tacy.
Złudzenie czasu teraźniejszego
Choć Szpilman pisze retrospektywniePrzywołanie wcześniejszych wydarzeń, odtworzenie przeszłości z perspektywy późniejszego czasu., jako ocalały znający finał wojny, rzadko wtrąca komentarze z perspektywy czasu. Dzięki operowaniu mikroszczegółem – konkretną godziną, zmianą pogody, wyrazem twarzy strażnika – tworzy iluzję relacji prowadzonej na bieżąco.
Zdania są krótkie, pozbawione zawiłej składni i poetyckich ozdobników. Wyjątek stanowią momenty, w których pojawia się muzyka. Opisy gry na fortepianie wyłamują się z surowego stylu. Dźwięki symbolizują chwilowy powrót do człowieczeństwa, ostro kontrastując z otaczającym bestialstwem.