Kontekst historyczny: Getto warszawskie i okupacja
Artykuł omawia historyczne tło „Pianisty” Władysława Szpilmana, skupiając się na etapach funkcjonowania getta warszawskiego i realiach okupacji. Przedstawia proces eksterminacji ludności żydowskiej od pierwszych restrykcji, przez Wielką Akcję Wysiedleńczą, aż po zbrojne powstanie i całkowitą likwidację dzielnicy. Wyjaśnia również warunki przetrwania po aryjskiej stronie oraz historyczne znaczenie postawy kapitana Wilma Hosenfelda.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 5 min
Spis treści
Jak powstało getto – chronologia wykluczenia
Niemcy zajęli Warszawę 28 września 1939 roku. Od pierwszych dni okupacji wprowadzali drastyczne przepisy wymierzone w ludność żydowską. Nakazali noszenie opasek z gwiazdą DawidaSześcioramienna gwiazda, symbol judaizmu, którą Żydzi musieli nosić na ramieniu jako znak stygmatyzujący., zakazali wykonywania wielu zawodów i konfiskowali majątki. Władysław Szpilman stracił posadę w Polskim Radiu zaraz po zamknięciu rozgłośni. To był początek długiego procesu wykluczania go ze społeczeństwa.
Gubernator dystryktu warszawskiegoJednostka administracyjna utworzona przez Niemców w ramach Generalnego Gubernatorstwa., Ludwig Fischer, wydał rozkaz o utworzeniu dzielnicy żydowskiej 2 października 1940 roku. Getto oficjalnie zamknięto 16 listopada. Za trzymetrowym murem zwieńczonym drutem kolczastym stłoczono ponad 400 tysięcy ludzi. Obszar liczył zaledwie 3,4 kilometra kwadratowego. Stworzyło to jedno z najgęściej zaludnionych miejsc na świecie, gdzie celowo ograniczano żywność i odcinano dostęp do opieki medycznej.
Życie za murem – głód, tyfus i Judenrat
Szpilman relacjonuje rzeczywistość getta bez upiększeń. Ulice pełne umierających z głodu, dzieci przemycające jedzenie przez dziury w murze i zwłoki przykryte gazetami to codzienne obrazy. Widział je z okien kawiarni, w których grał dla resztek ocalałej żydowskiej inteligencji i burżuazji.
Oficjalna dzienna racja żywnościowa dla mieszkańców wynosiła zaledwie 184 kalorie. W latach 1940–1942 z głodu i epidemii tyfusu plamistegoCiężka choroba zakaźna przenoszona przez wszy, dziesiątkująca stłoczoną ludność w gettach. zmarło ponad 80 tysięcy osób. Wewnętrznymi sprawami dzielnicy formalnie zarządzał JudenratRada Żydowska powołana przez Niemców do administrowania gettem i wykonywania ich rozkazów. pod przewodnictwem Adama Czerniakowa. W praktyce instytucja ta służyła Niemcom do kontrolowania ludności. Czerniaków popełnił samobójstwo 23 lipca 1942 roku, odmawiając podpisania list deportacyjnych obejmujących dzieci. Szpilman opisuje ten milczący akt sprzeciwu z ogromnym szacunkiem.
Umschlagplatz i Wielka Akcja
Latem 1942 roku Niemcy rozpoczęli likwidację getta w ramach akcji „Reinhardt”Kryptonim niemieckiego planu zagłady Żydów w Generalnym Gubernatorstwie.. Wielka Akcja Wysiedleńcza trwała od 22 lipca do 21 września. W niespełna dwa miesiące z UmschlagplatzuPlac przeładunkowy przy ulicy Stawki w Warszawie, skąd wywożono Żydów do obozów zagłady. wywieziono do obozu zagłady w Treblince około 300 tysięcy warszawskich Żydów.
Obóz zagłady w Treblince był fabryką śmierci, w której nie przeprowadzano selekcji do pracy – ofiary mordowano w komorach gazowych natychmiast po przybyciu transportu. Szacuje się, że zginęło tam łącznie około 800 tysięcy do miliona Żydów.
Scena oczekiwania na załadunek do wagonów to jeden z najmocniejszych momentów „Pianisty”. Szpilman stoi w tłumie razem z rodzicami, dwiema siostrami i bratem. W ostatniej chwili znajomy żydowski policjant wyciąga go z szeregu. Rodzina wsiada do pociągu, a muzyk zostaje sam na peronie. Nigdy więcej ich nie zobaczy. Brak taniego dramatyzmu w tym opisie potęguje jego siłę.
Powstanie w getcie i jego likwidacja
Po fali wywózek w getcie zostało około 60 tysięcy osób. Część z nich zrzeszyła się w Żydowskiej Organizacji BojowejKonspiracyjna formacja zbrojna polskiego podziemia żydowskiego, walcząca w getcie warszawskim. dowodzonej przez Mordechaja Anielewicza. Zdecydowali się na zbrojny opór. Powstanie wybuchło 19 kwietnia 1943 roku i trwało prawie miesiąc. Niemieckie oddziały pod dowództwem Jürgena Stroopa brutalnie stłumiły zryw, paląc kamienicę po kamienicy.
Szpilman obserwował te wydarzenia już z ukrycia po aryjskiej stronie. Widział łunę pożarów i słyszał strzały. Getto zrównano z ziemią. Zostało morze gruzów, które w zamyśle nazistów miało na zawsze wymazać pamięć o setkach tysięcy zamordowanych.
Aryjska strona – życie w ukryciu
Szpilman uciekł z getta w lutym 1943 roku. Przez kolejne miesiące ukrywał się po tak zwanej aryjskiej stronie. Termin ten stworzyła nazistowska biurokracja – oznaczał część miasta, w której Żydzi mogli przebywać wyłącznie na fałszywych dokumentach. Żyli w ciągłym strachu, zdani na pomoc innych.
Pianista wielokrotnie zmieniał kryjówki. Wegetował w pustostanach, piwnicach i na strychach. Pomagali mu polscy przyjaciele, między innymi aktorskie małżeństwo – Janina i Andrzej Boguccy. Ryzykowali własnym życiem, ponieważ za ukrywanie Żydów w okupowanej Polsce groziła kara śmierci dla całej rodziny.
Codzienność uciekiniera składała się z głodu, przenikliwego zimna i nasłuchiwania kroków na schodach. Szpilman nie mógł grać. Miał do dyspozycji jedynie niemą klawiaturę, po której bezgłośnie przesuwał palcami, aby zachować sprawność dłoni. Muzyka rozbrzmiewała wyłącznie w jego głowie.
Wilm Hosenfeld – Niemiec, który nie pasuje do schematu
Jesienią 1944 roku Warszawa po upadku powstania warszawskiego przypominała wymarłe miasto. Szpilman ukrywał się na strychu zrujnowanej willi w alei Niepodległości. Tam znalazł go niemiecki oficer, kapitan Wilm Hosenfeld. Zamiast zastrzelić uciekiniera, przyniósł mu jedzenie i ciepły płaszcz. Poprosił też, aby muzyk zagrał na stojącym w budynku fortepianie. Szpilman wykonał Nokturn cis-moll Chopina.
Zrozumienie tej sceny wymaga szerszego spojrzenia. Po pięciu latach bezwzględnego terroru oficer WehrmachtuSiły zbrojne III Rzeszy Niemieckiej, funkcjonujące w latach 1935–1945. decyduje się pomóc skazanemu na zagładę człowiekowi. Hosenfeld ratował w czasie wojny także innych Żydów i Polaków. Zmarł w sowieckim obozie jenieckim w 1952 roku. Instytut Yad Vashem pośmiertnie nadał mu tytuł Sprawiedliwego wśród Narodów ŚwiataNajwyższe izraelskie odznaczenie cywilne przyznawane osobom, które bezinteresownie ratowały Żydów podczas Holokaustu..
Historia relacji Szpilmana i Hosenfelda udowadnia, że ludzkie odruchy mogły przetrwać nawet w samym środku totalitarnego systemu zbrodni.