Pianista – Władysław Szpilman - konteksty
Wspomnienia Władysława Szpilmana wymagają znajomości wojennych losów Warszawy oraz mechanizmów Zagłady, aby w pełni zrozumieć grozę opisywanych wydarzeń. Biografia kompozytora tłumaczy chłodny, niemal reporterski styl narracji, pozbawiony nadmiernej emocjonalności. Historia wydania książki, początkowo ocenzurowanej przez władze komunistyczne, ukazuje powojenne manipulacje pamięcią historyczną.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 3 min
Kontekst historyczny
Akcja wspomnień rozgrywa się w jednym z najtragiczniejszych momentów XX wieku. Warszawa od września 1939 roku znajdowała się pod okupacją niemiecką, a jej żydowscy mieszkańcy byli systematycznie izolowani i upokarzani. W 1940 roku Niemcy zamknęli około 400 tysięcy osób w getcie warszawskim. Była to największa tego typu zamknięta dzielnica w okupowanej Europie.
Warunki panujące za murem obliczono na powolne wyniszczenie ludności. Codziennością stał się głód, tyfus i wszechobecny terror. Prawdziwa zagłada nadeszła jednak w 1942 roku. Ruszyła wówczas akcja „Reinhardt”Kryptonim niemieckiego planu masowej zagłady Żydów w Generalnym Gubernatorstwie, realizowanego w latach 1942–1943.. W ciągu zaledwie kilku miesięcy do obozu zagłady w Treblince wywieziono i zamordowano ponad 300 tysięcy warszawskich Żydów.
Szpilman na własne oczy widział te wydarzenia i cudem uniknął deportacji. Tłem ostatnich miesięcy istnienia getta, które autor opisuje z bliska, jest powstanie z 1943 roku oraz jego krwawe stłumienie.
Wielka Akcja Deportacyjna (Grossaktion Warschau) rozpoczęła się 22 lipca 1942 roku. To właśnie wtedy Umschlagplatz – plac przeładunkowy przy ulicy Stawki – stał się miejscem, z którego codziennie odjeżdżały pociągi śmierci do Treblinki. Szpilman został wyciągnięty z tłumu pędzonego do wagonów przez znajomego żydowskiego policjanta.
Władysław Szpilman
Urodził się w 1911 roku w Sosnowcu, w rodzinie żydowskiej o silnych tradycjach muzycznych. Studiował w Warszawie i Berlinie. Szybko stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych polskich pianistów i kompozytorów swojego pokolenia. Pracował w Polskim Radiu, gdzie 1 września 1939 roku zagrał ostatni przedwojenny koncert. Ten sam muzyk wystąpił w pierwszej audycji po wyzwoleniu zrujnowanej stolicy.
Jego wojenne losy wyróżniają się nawet na tle innych ocalałych z Holokaustu. Szpilman stracił całą najbliższą rodzinę. Miesiącami ukrywał się w ruinach zrównanej z ziemią Warszawy. Ostatecznie przed śmiercią z głodu i zimna uratował go Wilm HosenfeldNiemiecki oficer Wehrmachtu, który podczas wojny pomagał Polakom i Żydom. Zmarł w sowieckim obozie jenieckim..
Po wojnie przez dziesięciolecia koncertował i komponował. Znajomość jego życiorysu pozwala zrozumieć specyficzny styl wspomnień. Człowiek z takim bagażem doświadczeń mógł opisywać otaczające go piekło wyłącznie chłodnym, maksymalnie kontrolowanym językiem.
Rozwiń: Władysław Szpilman – biografia (czas czytania: 3 min)Geneza i historia wydania
Kompozytor spisał swoje wspomnienia w 1945 roku, zaledwie kilka miesięcy po zakończeniu wojny. Pamięć o tragicznych wydarzeniach była wtedy niezwykle świeża, a rany wciąż otwarte. Pierwsze wydanie ukazało się w Polsce w 1946 roku pod tytułem „Śmierć miasta”.
Książka szybko zniknęła z księgarń. Władze PRLOficjalna nazwa państwa polskiego w latach 1952–1989, w okresie uzależnienia od ZSRR i rządów partii komunistycznej. uznały ją za niewygodną politycznie. Obraz wojny przedstawiony przez Szpilmana nie pasował do czarno-białej, komunistycznej propagandy. Autor pokazał w niej zarówno dobrych Niemców, jak i bezwzględnych żydowskich policjantów czy obojętnych Polaków.
Dzieło zostało ocenzurowane i skazane na wieloletnie przemilczenie. Pełne, nieocenzurowane wydanie trafiło do rąk czytelników dopiero w 1998 roku, zyskując nowy tytuł – „Pianista”. Od tego momentu książka zdobyła międzynarodowy rozgłos, stając się jednym z najważniejszych świadectw Holokaustu.
W pierwszym wydaniu z 1946 roku cenzura wymusiła zmianę narodowości Wilma Hosenfelda. Z obawy przed reakcją władz sowieckich i polskiego społeczeństwa, ratującego Szpilmana Niemca zamieniono na kartach książki na Austriaka.