klp.plSzlachta wielkopolska zwołana na pospolite ruszeniePospolite ruszenie Mobilizacja zbrojna całej szlachty w obliczu zagrożenia kraju, często charakteryzująca się słabą dyscypliną i brakiem wyszkolenia. stawia się opieszale. Zamiast regularnego wojska do obozu pod Ujściem ściągają tłumy niezdyscyplinowanych obywateli z przestarzałą bronią, taborami i liczną służbą. Magnateria wykazuje całkowity brak kompetencji dowódczych. Wojewoda poznański Krzysztof Opaliński otwarcie krytykuje króla Jana Kazimierza i zrzuca winę za wojnę na dwór.
Szlachta kieruje się wyłącznie prywatą. Chce uchronić swoje majątki przed grabieżą i zniszczeniem. Taka postawa doprowadza do haniebnej ugody. Wielkopolska oddaje się pod protekcję Karola Gustawa bez stoczenia choćby jednej bitwy.
Sienkiewicz, pisząc „Ku pokrzepieniu serc”, celowo wyolbrzymił zdradę pod Ujściem i przypisał ją głównie magnaterii. W rzeczywistości historycznej armia polska była wyczerpana wieloletnimi wojnami na wschodzie, a kapitulacja wynikała często z braku żołdu i realnych możliwości obrony, a nie tylko z moralnego upadku.
Kolaboracja i złudzenia
Szwedzki monarcha zdobywa Rzeczpospolitą rękami samych Polaków. Wojska koronne masowo opuszczają prawowitego władcę, przechodząc na stronę najeźdźcy. Sytuacja geopolityczna wydaje się beznadziejna. Na wschodzie trwa wojna, Lwów jest zagrożony przez Kozaków Bohdana Chmielnickiego, wojska Iwana ChowańskiegoIwan Chowański Rosyjski dowódca wojskowy, który w czasie potopu szwedzkiego zajmował wschodnie tereny Wielkiego Księstwa Litewskiego. pustoszą Litwę, a w Prusach rośnie w siłę elektor brandenburski.
W tych warunkach obywatele wybierają pozornie bezpieczniejsze rozwiązanie. Szwedzi początkowo zachowują się łagodnie, gwarantując nienaruszalność starych przywilejów. Szybko jednak zdejmują maskę. Zaczynają nakładać wysokie kontrybucje, grabić majątki i bezcześcić kościoły.
Przebudzenie narodu
Momentem zwrotnym w powieści jest oblężenie Jasnej GóryJasna Góra Klasztor paulinów w Częstochowie, którego obrona urosła do rangi narodowego mitu i symbolu oporu przeciwko Szwedom.. Atak na największą narodową świętość wstrząsa sumieniami Polaków. Wybucha żywiołowa wojna szarpanaWojna szarpana Taktyka walki partyzanckiej polegająca na nękaniu przeciwnika nagłymi atakami małych oddziałów i unikaniu walnych bitew.. Szlachta, która jeszcze niedawno ucztowała na chrzcinach czy imieninach, teraz formuje oddziały partyzanckie i wycina w pień szwedzkie podjazdy.
Do walki masowo włączają się chłopi, atakując najeźdźców w lasach i na bezdrożach. Społeczeństwo, które wcześniej skąpiło grosza na obronę, teraz chętnie oddaje kosztowności na skarb wojskowy. Znika problem z mobilizacją – na pierwsze wezwanie stawiają się tysiące ochotników.
Blaski i cienie polskiego charakteru
Formalnym wyrazem zjednoczenia staje się konfederacja tyszowieckaKonfederacja tyszowiecka Związek zbrojny szlachty i wojska zawiązany w grudniu 1655 roku w Tyszowcach w celu walki ze Szwedami przy boku Jana Kazimierza.. Król Jan Kazimierz powraca do kraju i składa śluby lwowskie, oddając Rzeczpospolitą pod opiekę Matki Boskiej. Morale armii drastycznie rośnie.
Sienkiewicz nie idealizuje jednak rodaków. Pospolite ruszenie wciąż bywa niekarną masą. Podczas kapitulacji Warszawy Jan Onufry Zagłoba łatwo podburza tłum szlachty, co niemal kończy się samosądem na szwedzkich jeńcach. Późniejsza klęska w bitwie pod Warszawą wynika w dużej mierze z samowoli obywateli, którzy po pierwszym sukcesie po prostu rozjechali się do domów. Mimo tych narodowych przywar, ostatecznie to patriotyzm i przywiązanie do wiary pozwalają oswobodzić kraj.
Autor: