Słowniczek pojęć Orwellowskich

• Antyutopia (dystopia) – gatunek przedstawiający fikcyjne społeczeństwo zorganizowane według zasad prowadzących do zniewolenia człowieka. Orwell buduje Oceanię jako państwo, w którym każda instytucja służy unicestwieniu jednostki.
• Narracja trzecioosobowa z ograniczoną perspektywą – narratornarrator Fikcyjna osoba opowiadająca o wydarzeniach w utworze literackim. relacjonuje wydarzenia z zewnątrz, ale czytelnik obserwuje świat wyłącznie przez pryzmat świadomości Winstona Smitha. Wiemy dokładnie tyle, ile główny bohater. Razem z nim wpadamy w pułapkę O'Briena.
• Parabola – utwór, w którym fabuła jest nośnikiem uniwersalnych prawd moralnych lub politycznych. Losy Winstona i Julii obrazują z góry skazany na porażkę opór jednostki wobec opresyjnego systemu.
• Fikcja dokumentarna – technika polegająca na wpleceniu w fabułę elementów imitujących autentyczne teksty. W powieści rolę tę pełni „Teoria i praktyka oligarchicznego kolektywizmu” Emmanuela Goldsteina – rzekomy podręcznik rewolucji.
• Ironia dramatyczna – sytuacja, w której odbiorca wie więcej niż bohater. Winston bezgranicznie ufa O'Brienowi. Czytelnik, wyłapując subtelne sygnały, znacznie wcześniej domyśla się zdrady.

Realia Oceanii i aparat terroru

• Oceania – jedno z trzech superpaństw. Obejmuje Wielką Brytanię, obie Ameryki, Australię i część Afryki. Jej stolicą jest Londyn, przemianowany na Pas Startowy Jeden (Airstrip One). Państwo toczy nieustanną wojnę z Eurazją lub Wschazją. Sojusze ulegają zmianom, ale sam konflikt trwa zawsze.
• Angielski socjalizm (Ingsoc) – oficjalna ideologia państwowa. Choć nazwa sugeruje lewicowelewica Nurt polityczny odwołujący się do idei równości społecznej i sprawiedliwości. korzenie, Ingsoc służy wyłącznie utrzymaniu absolutnej władzy przez Partię Wewnętrzną.
• Ministerstwo Prawdy (Minitrue) – instytucja zatrudniająca Winstona Smitha. Zajmuje się fałszowaniem archiwów prasowych i dostosowywaniem przeszłości do bieżących potrzeb Partii. Nazwa jest celowym paradoksem – ministerstwo produkuje wyłącznie kłamstwa.
• Teleekran – dwukierunkowe urządzenie montowane w każdym mieszkaniu i miejscu publicznym. Nadaje propagandępropaganda Celowe działanie zmierzające do ukształtowania określonych poglądów i zachowań zbiorowości. i jednocześnie śledzi obywateli. Wyłączyć mogą go jedynie członkowie Partii Wewnętrznej. Winston latami ćwiczy kontrolę mimiki, aby nie zdradzić swoich prawdziwych emocji.
• Policja Myśli (Thinkpol) – tajna służba śledcza. Wykrywa nieprawomyślność za pomocą sieci donosicieli, teleekranów i prowokatorów. O'Brien inwigilujeinwigilacja Tajne śledzenie i gromadzenie informacji o obywatelach przez służby państwowe. Winstona przez siedem lat, zanim wydaje rozkaz aresztowania.
• Pokój 101 – pomieszczenie w Ministerstwie Miłości. Więźniowie są tam torturowani przy użyciu ich najgłębszego, indywidualnego lęku. Winstona przerażają szczury. Konfrontacja w Pokoju 101 łamie tożsamość bohatera i zmusza go do zdrady Julii.
• Prole (proletariat) – klasa robotnicza stanowiąca około 85% populacji Oceanii. Partia uznaje ich za niegroźnych i pozostawia bez ścisłego nadzoru. Winston wierzy, że tylko oni mają siłę obalić system. Prole są jednak zbyt pochłonięci walką o przetrwanie, by myśleć o buncie.

Filozofia zniewolenia i kontrola umysłów

• Nowomowa (Newspeak) – sztuczny język stworzony przez Partię. Jego główną zasadą jest stopniowe eliminowanie słów. Im mniejszy zasób pojęć, tym trudniej sformułować myśl sprzeczną z doktryną. Językoznawca Syme tłumaczy, że ostatecznym celem nowomowy jest całkowite uniemożliwienie buntu.
• Dwójmyślenie (doublethink) – zdolność do jednoczesnego wyznawania dwóch sprzecznych przekonań. Pracownicy Ministerstwa Prawdy wiedzą, że fałszują historię, a zarazem szczerze wierzą w jej autentyczność. To nie jest zwykła hipokryzjahipokryzja Dwulicowość, fałsz, udawanie szlachetnych intencji., lecz celowa destrukcja logiki.
• Myślozbrodnia (thoughtcrime) – każda myśl niezgodna z linią Partii. W Oceanii samo pomyślenie o buncie stanowi przestępstwo karane śmiercią. Winston popełnia myślozbrodnię w momencie zapisania w pamiętniku słów:

  Precz z Wielkim Bratem!

• Ewaporacja (unicestwienie) – fizyczna likwidacja człowieka połączona z wymazaniem wszelkich śladów jego istnienia. Ofiara znika z dokumentów, fotografii i zbiorowej pamięci. Staje się kimś, kto nigdy się nie urodził.
• Czarnobiałość (blackwhite) – składnik dwójmyślenia. Gotowość do twierdzenia wbrew faktom, że czerń to biel, jeśli wymaga tego partyjny dogmatdogmat Twierdzenie przyjmowane za pewnik, niepodlegające dyskusji ani krytyce.. Oznacza całkowite odrzucenie własnych zmysłów na rzecz ideologicznego autorytetuautorytet Osoba lub instytucja ciesząca się powszechnym uznaniem i wpływem..
• Wzajemna nieufność i autodonos – mechanizm społeczny oparty na ciągłej inwigilacji. Obywatele śledzą się nawzajem. Sąsiad Parsons zostaje poddany denuncjacjidenuncjacja Poufne doniesienie władzom na kogoś, często z niskich pobudek. przez własną córkę. Przyjmuje to z dumą, uznając za dowód jej doskonałego wychowania.
• Kult jednostki – przypisywanie przywódcy cech nadludzkich. W Oceanii obiektem boskiej czci jest Wielki Brat. Winston do samego końca nie dowiaduje się, czy ta postać w ogóle istnieje jako żywy człowiek.
• Oligarchiczny kolektywizm – termin z księgi Goldsteina. Opisuje system rządzony przez wąską elitę pod pozorem dbałości o dobro ogółu. Wszystkie trzy superpaństwa stosują tę samą metodę sprawowania władzy.
• Permanentna wojna – stan ciągłego konfliktu zbrojnego. Celem walk nie jest zwycięstwo, lecz niszczenie nadwyżek produkcyjnych. Biedne i zastraszone społeczeństwo łatwiej utrzymać w posłuszeństwie.
• Solipsyzm zbiorowy – pogląd narzucony przez Partię. Rzeczywistość zewnętrzna istnieje tylko w umysłach członków zbiorowości. O'Brien tłumaczy to podczas tortur: jeśli Partia twierdzi, że dwa plus dwa równa się pięć, to tak właśnie jest. Winston musi w to uwierzyć, a nie tylko przyznać rację.
• Niepamięć (memory hole) – fizyczny kanał w ścianie służący do niszczenia dokumentów. W szerszym sensie to mechanizm systematycznej cenzurycenzura Kontrola publicznego przekazu informacji przez władze państwowe. i wymazywania niewygodnej przeszłości.
• Crimestop – odruchowa zdolność do zatrzymania procesu myślowego tuż przed sformułowaniem niebezpiecznego wniosku. Umysł sam się cenzuruje. Winstonowi brakuje tego mentalnego refleksu, co ostatecznie doprowadza go do zguby.