Problematyka utworu

Gatunkowy fenomen i geneza utworu

Tekst ukazywał się we wrocławskim miesięczniku „Odra” w latach 1972–1974. Wydanie książkowe trafiło do rąk czytelników w 1975 roku, już po śmierci autora. Trudno jednoznacznie sklasyfikować ten utwór. Nie jest to klasyczny pamiętnikGatunek literatury niefikcjonalnej, relacja o wydarzeniach, których autor był uczestnikiem lub świadkiem, pisana z perspektywy czasu.. Zapiski nie powstawały na bieżąco. Moczarski nie miał w celi ołówka ani papieru. Działał jak chłodne mediumOsoba pośrednicząca w przekazywaniu informacji, tu: obiektywny przekaźnik cudzych wspomnień i poglądów.. Chłonął opowieści Jürgena Stroopa, polegając na absolutnym skupieniu i pamięci wyostrzonej przez ekstremalny stres.

Po wyjściu z więzienia spisał wszystko i skrupulatnie zweryfikował historyczne detale – daty, nazwiska, przebieg wydarzeń. Dzięki temu książka zyskała rangę wiarygodnego źródła historycznegoWszelkie ślady działalności człowieka, z których historyk czerpie wiedzę o przeszłości.. Utwór czerpie też z powieści psychologicznejOdmiana powieści skupiająca się na analizie przeżyć wewnętrznych, motywacji i stanów emocjonalnych bohaterów.. Przez 24 godziny na dobę śmiertelni wrogowie toczą ze sobą nieustanną grę, wymieniając poglądy i zderzając odmienne systemy wartości.

W ten sposób zwyczajny pamiętnik, bardzo zresztą interesujący (ze względu na sytuację, w jakiej powstał), zyskuje wyższą rangę historycznego źródła, i to w dziedzinie studiów nad fenomenem faszyzmu. – Franciszek Ryszka

Anatomia zbrodniarza

Moczarski przebywał w celi śmierci. Oskarżono go o zdradę narodu polskiego i współpracę z GestapoTajna policja państwowa w nazistowskich Niemczech, znana z brutalnych metod śledczych i terroru.. Zamiast poddać się rozpaczy, potraktował sytuację jak zadanie badawcze. Postanowił odkryć ukryte siły historii. Chciał zrozumieć, jak przeciętny człowiek staje się masowym mordercą.

Zastosował marksistowską zasadę poznawcząTeoria zakładająca, że byt określa świadomość – poglądy i postawy człowieka są determinowane przez jego środowisko społeczne i warunki materialne., choć sam marksistą nie był. Założył, że środowisko, tradycja i kultura w pełni determinują wybory życiowe Stroopa. Wciągał Niemca w dyskusje, prowokował, konfrontował jego słowa z własnym doświadczeniem wojennym. Żądał konkretów. Szukał odpowiedzi na jedno zasadnicze pytanie:

Jaki mechanizm historyczny, psychologiczny, socjologiczny doprowadził część Niemców do uformowania się w zespół ludobójców, którzy kierowali Rzeszą i usiłowali zaprowadzić swój Ordnung w Europie i w świecie.

Dynamika celi i rola Schielkego

Kluczową rolę w dekonstrukcji mitu Stroopa odegrał trzeci więzień – Gustaw Schielke. Ten obyczajowy policjant pełnił funkcję swoistego Sancho PansyBohater powieści Cervantesa, pragmatyczny i przyziemny giermek idealistycznego Don Kichota.. Jego ironia i trzeźwe spojrzenie na świat obnażały patos generała SS. Schielke stanowił żywy odczynnik weryfikujący kłamstwa i półprawdy współwięźnia. Patrzył na system z perspektywy zwykłego urzędnika, nie fanatyka.

Warunki izolacji sprzyjały zwierzeniom. Nuda i ciągłe przebywanie na kilku metrach kwadratowych łamały bariery. Stroop czekał na wyrok śmierci. Wiedział, że Moczarski nie będzie zeznawał w jego procesie. Traktował te rozmowy jak specyficzną spowiedź. Opowiadał o zbrodniach bez upiększeń, dygresyjnie, skacząc po osi czasu. Potrzebował słuchaczy.

Kariera posłusznego outsidera

Moczarski drobiazgowo analizuje mechanizmy władzy III RzeszyNieoficjalna nazwa państwa niemieckiego pod rządami Adolfa Hitlera i NSDAP w latach 1933–1945.. Przed wojną niemiecki korpus oficerski składał się z arystokracji i wykształconej inteligencji. Stroop kompletnie tam nie pasował. Pochodził z chłopskiej rodziny, edukację zakończył na szkole podstawowej. Brak wykształcenia nadrabiał ślepym posłuszeństwem, kultem siły i fetyszyzacją munduru.

Stał się posłusznym narzędziem w rękach Adolfa HitleraKanclerz Niemiec i wódz (Führer) III Rzeszy, główny ideolog narodowego socjalizmu i inicjator II wojny światowej. i Heinricha HimmleraJeden z głównych przywódców nazistowskich Niemiec, szef SS i Gestapo, główny organizator Holokaustu.. Wykonywał rozkazy bez cienia refleksji. Zawsze wypowiadał się o swoich przełożonych z nabożną czcią, wymieniając ich pełne imiona i nazwiska. Wśród elit nazistowskich Niemiec był użytecznym outsiderem – idealnym wykonawcą brudnej roboty.

Kwestia żydowska i mechanizm dehumanizacji

Fundamentem światopoglądu Stroopa była doktryna rasowaPseudonaukowa teoria dzieląca ludzi na rasy wyższe (twórców kultury) i niższe (podludzi), stanowiąca podstawę nazizmu.. Uważał się za czystego NordykaW ideologii nazistowskiej przedstawiciel najwyższej, najczystszej rasy aryjskiej, charakteryzujący się m.in. jasnymi włosami i niebieskimi oczami.. Przeszkadzało mu własne imię – Józef – brzmiące zbyt biblijnie i niegermańsko. Zmienił je na Jürgen, tłumacząc to zaangażowaniem w sprawy narodowe oraz pamięcią o zmarłym synu.

Nienawiść do Żydów wpajano mu systematycznie. Likwidację getta warszawskiegoNajwiększe getto utworzone przez Niemców w okupowanej Europie, miejsce izolacji i eksterminacji setek tysięcy Żydów. traktował jak wojskową operację i dobrą zabawę. Z sadystyczną satysfakcją opowiadał o strzelaniu do ludzi wyskakujących z płonących kamienic, nazywając ich cynicznie „spadochroniarzami”.

Moczarski ukazuje, jak nazistowska propagandaCelowe działanie zmierzające do ukształtowania określonych poglądów i zachowań zbiorowości, często oparte na manipulacji i kłamstwie. zniszczyła wizerunek zasymilowanych, niemieckich Żydów. Po I wojnie światowej, uznanej za wielką ofiarę krwi, oskarżono ich o „dekownictwo”. Stworzono zbrodniczy stereotypUproszczony, często zabarwiony emocjonalnie obraz rzeczywistości, przypisujący określone cechy całej grupie społecznej. oparty na trzech filarach:

• Żyd jako pasożyt żerujący na zdrowym ciele narodu niemieckiego.
• Żyd jako komunista pragnący zburzyć tradycyjny świat wartości.
• Żyd jako wschodni barbarzyńca zagrażający historycznemu dorobkowi Zachodu.

Odebranie ofiarom ludzkich cech i sprowadzenie ich do statusu podludziNazistowski termin określający rzekomo niższe rasy (m.in. Żydów, Romów, Słowian), przeznaczone do niewolniczej pracy lub eksterminacji. stanowiło psychologiczne przygotowanie do masowej zbrodni. Usprawiedliwiało każdy akt okrucieństwa w umysłach takich ludzi jak Stroop.