Znaczenie tytułu
Tytuł książki Kazimierza Moczarskiego kryje w sobie historyczny dramat i moralny paradoks. Zestawia on sytuację żołnierza podziemia z nazistowskim zbrodniarzem, zmuszonymi do dzielenia jednej celi w stalinowskim więzieniu. Słowa te zapowiadają chłodne, analityczne studium mechanizmów zła, w którym ofiara próbuje zrozumieć psychikę swojego oprawcy.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Dosłowna warstwa tytułu
Na najprostszym poziomie tytuł jest precyzyjnym sprawozdaniem. Książka to zapis rozmów, jakie Kazimierz Moczarski prowadził przez 255 dni 1949 roku w celi więzienia mokotowskiegoCentralne więzienie śledcze MBP w Warszawie, miejsce przetrzymywania i egzekucji więźniów politycznych w okresie stalinowskim. z Jürgenem Stroopem. Ten generał SS(Schutzstaffel) Główna organizacja zbrojna nazistowskich Niemiec, odpowiedzialna za aparat terroru i realizację Holokaustu. dowodził likwidacją warszawskiego getta w 1943 roku. Osobiście nadzorował operację, w wyniku której zginęło ponad 56 tysięcy Żydów.
Z dumą złożył potem Himmlerowi raport oprawiony w skórę. Zawarł w nim zdanie:
Es gibt keinen jüdischen Wohnbezirk in Warschau mehr (W Warszawie nie ma już żydowskiej dzielnicy mieszkaniowej).
Człowiek piszący te słowa to właśnie tytułowy kat. Słowo to nie jest metaforą. Stroop został skazany na śmierć przez sądy amerykańskie i polskie. Wyrok wykonano w 1952 roku. Moczarski spisywał relację człowieka, który w momencie ich spotkania czekał na szubienicę.
Paradoks: ofiara rozmawia z katem
Prawdziwy ciężar tytułu ujawnia się w tożsamości rozmówców. Pytań nie zadawał dziennikarz z wolnego świata. Robił to więzień. Moczarski był żołnierzem Armii KrajowejNajwiększa podziemna armia w okupowanej Europie, zbrojne ramię Polskiego Państwa Podziemnego. i uczestnikiem powstania warszawskiego. Komunistyczny reżim skazał go na śmierć w sfingowanym procesiePostępowanie sądowe, w którym wyrok i dowody są z góry ustalone przez władze w celach politycznych..
Wyrok zamieniono na dożywocie. Wiosną 1949 roku osadzono go w jednej celi ze Stroopem oraz Gustawem Schielkem, oficerem obyczajówki SS.
Osadzenie oficera AK w jednej celi z nazistowskim zbrodniarzem nie było przypadkiem. Dla stalinowskich śledczych stanowiło to wyrafinowaną formę tortury psychologicznej. Władza komunistyczna chciała w ten sposób upokorzyć Moczarskiego i zrównać bohatera podziemia z faszystowskim mordercą.
Zestawienie tych postaci uderza obsceniczną logiką. Ofiara hitlerowskiego terroru siedzi z wykonawcą Holokaustu. Dzielą przestrzeń, powietrze, codzienność. Moczarski nie wybrał rozmówcy. Nie mógł wyjść z celi. Z sytuacji skrajnego przymusu zbudował jednak eksperyment poznawczy. Postanowił zrozumieć, jak zwykły człowiek staje się masowym mordercą.
Rozmowa jako forma i jej dwuznaczność
Słowo „rozmowa” sugeruje równorzędność. Dwoje ludzi wymienia myśli. Relacja Moczarskiego ze Stroopem opierała się jednak na głębokiej asymetrii. Stroop reprezentował system mordujący miliony. Moczarski był ofiarą dwóch totalitaryzmówSystem polityczny dążący do całkowitej kontroli nad życiem obywateli, w tym przypadku nazizm i stalinizm.. Mimo to polski oficer słuchał i notował w pamięci z chłodną precyzją badacza.
Hannah Arendt ukuła pojęcie banalności złaPojęcie filozoficzne oznaczające, że zbrodni nie popełniają potwory, lecz zwykli urzędnicy bezrefleksyjnie wykonujący rozkazy. podczas procesu Eichmanna. Moczarski dotknął tego zjawiska wcześniej. Zrobił to z odległości kilkudziesięciu centymetrów. Stroop opowiadał o mordowaniu z entuzjazmem. Wspominał płonące getto jak żołnierz relacjonujący udaną kampanię. Tytuł dokumentuje archeologię zbrodniarskiej świadomości. Przeprowadził ją człowiek mający wszelkie powody do nienawiści, który zamiast niej wybrał chłodną analizę.
Kogo naprawdę nazywa ten tytuł?
Tytuł prowokuje pytanie o tożsamość kata. Moczarski opisuje zbrodnie hitlerowskie, ale tłem jest jego własna sytuacja więźnia stalinowskiego. System torturujący autora miał swoich własnych oprawców. Byli nimi oficerowie śledczy UB(Urząd Bezpieczeństwa) Organ policji politycznej w komunistycznej Polsce, znany z brutalnych śledztw i tortur. i sędziowie podpisujący wyroki na polityczne zamówienie.
Książka nie mówi tego wprost. Wieloznaczność słowa „kat” zostawia jednak otwartą furtkę. W polszczyźnie oznacza ono zawodowego wykonawcę wyroków, ale też synonim prześladowcy. Czytelnik znający biografię Moczarskiego wie, że za tytułowym katem stoi więcej niż jeden system przemocy.
Etyczny manifest autora
Moczarski mógł zatytułować książkę inaczej. Portret zbrodniarza. Likwidator getta. Wybrał „rozmowy”. To słowo zakłada relację i kontakt. Autor odrzucił formę pamfletuUtwór publicystyczny lub literacki o charakterze demaskatorskim, ostro krytykujący konkretną osobę lub zjawisko.. Chciał pokazać zło od środka. Zrozumieć, jak się tłumaczy i legitymizuje. Musiał dopuścić Stroopa do głosu.
Tytuł jest opisem, paradoksem i programem. Opisuje sytuację ofiary rozmawiającej z oprawcą. Wyraża paradoks dialogu, który nigdy nie powinien się odbyć. Zapowiada bezlitosne świadectwo o mechanizmach zbrodni. Świadectwo, które powstało wyłącznie dzięki wymuszonej przez historię bliskości.