Geneza utworu
„Rozmowy z katem” Kazimierza Moczarskiego to zapis 255 dni spędzonych w jednej celi mokotowskiego więzienia z Jürgenem Stroopem, likwidatorem warszawskiego getta. Książka powstała z pamięci po uwolnieniu autora ze stalinowskiego aresztu w 1956 roku. Utwór stanowi unikalne studium psychologii zbrodniarza nazistowskiego, zrekonstruowane przez żołnierza Armii Krajowej.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Więzień obok zbrodniarza
W marcu 1949 roku Kazimierz Moczarski trafił do jednej celi z Jürgenem Stroopem — generałem SSElitarna formacja paramilitarna w nazistowskich Niemczech, główny organ aparatu terroru i nadzoru nad obozami zagłady. i katem powstania w getcie warszawskim. Trzecim osadzonym był Gustaw Schielke, niemiecki policjant i esesman. Komunistyczne władze celowo zamknęły oficera Armii KrajowejNajwiększa podziemna armia w okupowanej Europie, podlegająca polskiemu rządowi na uchodźstwie. z nazistowskimi zbrodniarzami. Miało to stanowić formę psychologicznej tortury i ostatecznego upokorzenia.
Moczarski miał już za sobą brutalne śledztwo. Czekał na proces, który ostatecznie przyniósł mu wyrok śmierci, zamieniony później na dożywocie. W tej groteskowej bliskości spędzili dokładnie 255 dni. Moczarski słuchał opowieści Stroopa o jego dzieciństwie, karierze w strukturach III Rzeszy i pacyfikacji getta. Nie miał dostępu do papieru ani ołówka. Musiał wszystko zapamiętać.
Od pamięci do rękopisu
Pisarz wyszedł na wolność dopiero w 1956 roku, gdy odwilż październikowaZmiany polityczne w PRL w 1956 roku, które przyniosły m.in. zwolnienie więźniów politycznych i złagodzenie cenzury. umożliwiła rehabilitację niesłusznie skazanych. Wtedy rozpoczął żmudny proces odtwarzania więziennych rozmów. Opierał się wyłącznie na własnej pamięci, którą na bieżąco weryfikował za pomocą dostępnych dokumentów historycznych i akt sądowych.
Pierwsze fragmenty tekstu ukazały się na łamach wrocławskiego miesięcznika „Odra” w 1972 roku. Wzbudziły ogromne poruszenie wśród czytelników. Pełne wydanie książkowe ujrzało światło dzienne w 1977 roku nakładem Państwowego Instytutu Wydawniczego (PIW). Moczarski nie doczekał tej chwili — zmarł w 1975 roku, przed publikacją całości w formie zwartej.
Kontekst historyczny i polityczny
Geneza utworu jest nierozerwalnie związana z realiami stalinowskiego aparatu represji. Zestawienie bohatera polskiego podziemia ze zbrodniarzem wojennym stanowiło akt symbolicznej degradacji. Komuniści chcieli pokazać społeczeństwu, że żołnierze AK niczym nie różnią się od faszystów. Paradoksalnie ten okrutny eksperyment dostarczył Moczarskiemu materiału na wybitny dokument o mechanizmach rodzenia się zła.
Jürgen Stroop został wydany Polsce przez Amerykanów. W 1951 roku stanął przed sądem w Warszawie, który skazał go na karę śmierci za zbrodnie na obywatelach polskich. Wyrok wykonano przez powieszenie w marcu 1952 roku. Akta z jego procesu pomogły Moczarskiemu w weryfikacji więziennych wspomnień.
Forma literacka jako wybór etyczny
Decyzja, by oddać głos Stroopowi i zrezygnować z ciągłego moralizowania, była świadomym zabiegiem warsztatowym. Moczarski buduje narracjęSposób opowiadania w utworze literackim; w „Rozmowach z katem” narrator przyjmuje rolę chłodnego, zdystansowanego słuchacza. w taki sposób, że zbrodniarz demaskuje się sam. Robi to poprzez entuzjazm, z jakim wspomina mordowanie ludzi, oraz banalne, urzędnicze frazy używane do opisu eksterminacji.
Autor pełni tu rolę chłodnego rejestratora faktów. Książka nie powstała jako zaplanowany projekt literacki. Wyrosła z sytuacji granicznej i przymusu przebywania w jednej celi z wrogiem. To właśnie ten brak dystansu fizycznego, połączony z ogromnym dystansem moralnym, stworzył unikalną formę literatury faktuGatunek z pogranicza literatury i dziennikarstwa, opierający się na autentycznych wydarzeniach i postaciach, unikający fikcji..