„Skąpiec” jako komedia molierowska
„Skąpiec” łączy w sobie cechy komedii charakterów, intrygi oraz farsy, wymykając się jednoznacznym klasyfikacjom gatunkowym. Molier mistrzowsko operuje trzema typami komizmu, budując wokół tytułowego bohatera ciąg absurdalnych nieporozumień i przerysowanych sytuacji. Pod warstwą humoru kryje się jednak gorzka diagnoza społeczna, w której obsesyjna miłość do pieniądza niszczy więzi rodzinne i prowadzi do samotności.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Gatunkowa hybryda
Utwór Moliera to mistrzowska mieszanka konwencji. Autor zrezygnował z trzymania się sztywnych ram jednego gatunku. W „Skąpcu” znajdziesz elementy komedii charakterów, intrygi, a nawet włoskiej commedia dell'arteWłoska komedia ludowa oparta na improwizacji i stałych typach postaci (np. skąpy starzec, sprytny służący).. Całość doprawiona jest farsąOdmiana komedii o błahej fabule, oparta na komizmie sytuacyjnym, błazenadzie i przerysowaniu postaci. oraz zaskakująco gorzkimi, niemal tragicznymi akcentami. Taki wybuchowy miks stał się znakiem rozpoznawczym francuskiego komediopisarza.
Akcja kręci się wokół jednej postaci. Molier podporządkował fabułę temu, by obnażyć psychologię skąpego starca. Harpagon bawi, ale po głębszym zastanowieniu budzi litość. Jego życie to pasmo ciągłego lęku o majątek. Obsesja na punkcie złota popycha go do podłości wobec własnych dzieci.
Trzy oblicza komizmu
Molier perfekcyjnie operuje trzema rodzajami komizmu. Komizm sytuacyjny opiera się na piętrzeniu absurdalnych zdarzeń. Świetnym przykładem jest scena przygotowań do uroczystej kolacji. Harpagon instruuje służbę, by poruszała się w sposób ukrywający dziury w liberiachUbiór służby dworskiej lub domowej, często w barwach herbowych pracodawcy.. Równie zabawne są jego niezdarne zaloty do młodziutkiej Marianny.
Ten mechanizm napędza klasyczną komedię pomyłek. Najsłynniejsza scena to ta, w której Walery przyznaje się do kradzieży serca córki Harpagona, podczas gdy starzec jest przekonany, że chłopak mówi o jego ukochanej szkatułceSkrzynka zakopana w ogrodzie, zawierająca dziesięć tysięcy talarów w złocie..
Komizm słowny ujawnia się w błyskotliwych dialogach. Niemal każda wypowiedź Harpagona demaskuje jego chorobliwe skąpstwo. Kiedy Walery przytacza antyczną sentencję, starzec jest zachwycony, choć ostatecznie sam ją przekręca:
Ach, pięknie powiedziane! To najpiękniejsza sentencja, jaką słyszałem w życiu: Po to się je, aby żyć, nie zaś po to się żyje, aby jeść.
Komizm postaci opiera się na przerysowaniu. Sześćdziesięcioletni tyran, który podejrzewa wszystkich o kradzież i oszczędza na jedzeniu dla koni, staje się w oczach widza pociesznym nieszczęśnikiem.
Farsa i antyczne inspiracje
Lapsusy i fizyczne gagi nadają sztuce cechy farsy. Błazenada osiąga szczyt w postaci Jakuba. Służący pełni w domu dwie funkcje. W zależności od tego, czy pan wzywa kucharza, czy stangreta, Jakub w pośpiechu zmienia strój. Sporo zamieszania wprowadza też intrygantka Frozyna. Kobieta bez mrugnięcia okiem wmawia Harpagonowi, że Marianna gustuje wyłącznie w starcach noszących okulary.
Molier chętnie sięgał po sprawdzone wzorce. Główną inspiracją do napisania „Skąpca” była antyczna komedia „Aulularia”, której autorem był rzymski komediopisarz PlautRzymski komediopisarz żyjący na przełomie III i II w. p.n.e., mistrz komedii intrygi.. Z kolei sposób budowania postaci – oparty na wyolbrzymieniu jednej, dominującej cechy – to bezpośrednie nawiązanie do tradycji commedia dell'arte. Harpagon to wręcz karykatura, uosobienie chciwości doprowadzonej do granic absurdu.
Molier nie tylko pisał sztuki, ale też w nich grał. Podczas prapremiery „Skąpca” w 1668 roku to właśnie on wcielił się w rolę Harpagona. Jego doświadczenie aktorskie sprawiało, że doskonale wiedział, jak pisać teksty, by brzmiały naturalnie i dawały pole do fizycznych gagów na scenie.
Gorzka prawda i triumf młodości
Pod warstwą śmiechu kryje się mroczniejsze dno. Relacje w domu Harpagona są toksyczne. Ojciec tyranizuje córkę i traktuje syna jak rywala. Scena, w której Kleant odkrywa, że bezwzględnym lichwiarzemOsoba pożyczająca pieniądze na bardzo wysoki, nieuczciwy procent. rujnującym go finansowo jest jego własny ojciec, ma wymiar czysto dramatyczny.
Świat przedstawiony w komedii bywa brutalny. Frozyna, pocieszając Mariannę przerażoną wizją ślubu ze starcem, rzuca cyniczną radę:
Lepszy zaprawdę los czeka cię z mężem starym, ale bogatym. Przyznaję, że związek taki nie wróży zbyt rozkoszy i że trzeba będzie przewalczyć trochę wstrętu; ale to przecież nie na wieczność! Śmierć jego, wierzaj, pozwoli ci znaleźć kogoś milszego, kto zetrze to przykre wspomnienie.
Finał utworu również daleki jest od beztroski. Harpagon odzyskuje swoje złoto, ale zostaje zupełnie sam. Wyrzeka się rodziny dla pieniędzy, tuląc do piersi odzyskaną szkatułkę.
Molier zawsze trzyma stronę młodych. Zakochane pary – Kleant i Marianna oraz Eliza i Walery – triumfują nad egoizmem starca. Ten wyraźny kontrast między zgorzkniałym ojcem a pełnymi życia dziećmi to fundament, na którym opiera się cała konstrukcja komedii.