Gombrowicz – nauczyciel życia
Powieść Witolda Gombrowicza wykracza poza ramy szkolnej satyry, stając się uniwersalnym traktatem o ludzkiej psychice i relacjach społecznych. Autor obnaża mechanizmy narzucania ról, zmuszając odbiorcę do refleksji nad własną autentycznością. Lektura stanowi wezwanie do heroicznej walki z wszechobecną Formą i maskami, które przybieramy każdego dnia.
Autor: Aneta Fijołek
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Mądrość ukryta pod maską absurdu
Zaraz po premierze Ferdydurke krytyk literacki Ludwik Fryde(1912–1942) – polski krytyk literacki dwudziestolecia międzywojennego, jeden z pierwszych wnikliwych analityków twórczości Gombrowicza. napisał o powieści słowa, które do dziś trafnie oddają jej sens:
Mądrość Ferdydurke! Samo zestawienie może wydać się niedorzeczne. A przecież tak jest: powieść Gombrowicza [...] błyszczy prawdziwą mądrością życiową.
Utwór porusza fundamentalne problemy natury społecznej, obyczajowej i psychologicznej. Pisarz przyjmuje krytyczną postawę wobec świata. Bezlitośnie diagnozuje całą naszą kulturę. Rozkłada na czynniki pierwsze narody, epoki, style oraz ludzkie gesty – zarówno te wzniosłe, jak i ohydne.
Walka z Formą jako życiowy obowiązek
Głównym celem, jaki Gombrowicz stawia przed sobą i czytelnikiem, jest walka z Formą. Pisarz demaskuje społeczne konwenanse. Sprzeciwia się wszelkiemu fałszowi i zakłamaniu.
Doskonale zdaje sobie sprawę z tragicznego paradoksu: człowiek nigdy nie osiągnie pełnej autentyczności. Zawsze wpadamy z jednej Formy w drugą. Mimo to autor żąda od nas podjęcia tej heroicznej walki. Tylko wola bycia sobą i upór w dążeniu do prawdy mogą uratować naszą osobowość przed całkowitą zagładą.
Prawdziwą klęską jest bierność. Bezwolne poddanie się schematom i nakładanie kolejnych masek to dla Gombrowicza śmierć za życia. Główny bohater powieści, Józio, pełni tu funkcję porte-parole(z fr. rzecznik) – postać literacka wypowiadająca poglądy samego autora, będąca jego głosem w utworze. twórcy. Jego dramatyczny apel brzmi jak życiowy drogowskaz:
Ach, stworzyć formę własną! Przerzucić się na zewnątrz! Wyrazić się! Niech kształt mój rodzi się we mnie, niech nie będzie zrobiony mi!
Gombrowiczowska koncepcja Formy wyprzedziła o wiele lat odkrycia współczesnej psychologii społecznej i socjologii. Dzisiejsi badacze używają pojęć takich jak „bańki informacyjne”, „presja rówieśnicza” czy „zarządzanie wrażeniem”, opisując dokładnie te same mechanizmy wtłaczania jednostki w schematy, z którymi Józio walczył w szkole dyrektora Piórkowskiego i na stancji u Młodziaków.
Trudna lekcja dojrzałości
Gombrowicz zawiesza poprzeczkę bardzo wysoko. Ośmiesza konwencje, którym ulegamy na co dzień. Wytyka nam psychiczną i społeczną niedojrzałośćKategoria filozoficzna u Gombrowicza oznaczająca sferę instynktów, młodości i buntu przeciwko skostniałym normom dorosłych..
W autorskim komentarzu do utworu pisarz diagnozuje kondycję współczesnego człowieka:
Człowiek jest dziś bardziej niż kiedykolwiek zagrożony sferą niższą, sferą nieposkromionych instynktów, zarówno własnych, jak i obcych. [...] zakłócenie dotychczasowej hierarchii w jednostce i społeczeństwie sprawia, że ten ciemny ocean treści niedojrzałych, dzikich napiera coraz mocniej, wtrącając nas jak gdyby powtórny „okres dojrzewania”.
Lektura Ferdydurke to rzucenie rękawicy schematom. Uczymy się rozpoznawać mechanizmy, które nami sterują. Stawiamy pierwsze, niepewne kroki na drodze ku prawdziwej dojrzałości. Wynik tej literackiej lekcji zależy wyłącznie od nas.